Χρήστος Κάτσικας

Υπάρχουν σχολεία όπου η πόρτα της τάξης κλείνει και μαζί της κλείνει και ο θόρυβος της καθημερινότητας. Κι όμως, πίσω από αυτή την ησυχία, δεν κρύβεται πάντα η γαλήνη της μάθησης. Κάποιες φορές, κρύβεται μια άλλη πραγματικότητα, πιο δύσκολη, πιο αθέατη: η τοξικότητα που παράγεται από ορισμένα στελέχη της εκπαίδευσης και διαχέεται αργά αλλά σταθερά σε ολόκληρη τη σχολική κοινότητα.

Να το πούμε καθαρά: Υπάρχουν στελέχη της εκπαίδευσης που συγχέουν τη διοίκηση με την επιβολή. Που αντιλαμβάνονται το σχολείο ως προσωπικό τους βασίλειο και τον ρόλο τους ως άνευ όρων εξουσία. Εκεί γεννιούνται οι κακοποιητικές συμπεριφορές:
οι δημόσιες προσβολές εκπαιδευτικών, οι απειλές πειθαρχικών, η στοχοποίηση «ανεπιθύμητων», η απαξίωση παιδιών, η χρήση φόβου ως εργαλείου «πειθαρχίας».

Για πολλούς εκπαιδευτικούς, η εργασία τους δεν εξαντλείται στη διδασκαλία. Δεν είναι μόνο το μάθημα, οι μαθητές, οι διορθώσεις και η προετοιμασία. Είναι και ένα καθημερινό ψυχολογικό τοπίο που συχνά γίνεται βαρύ. Κακοδιαχείριση, κατάχρηση εξουσίας, αδιαφάνεια στις αποφάσεις, άδικη κατανομή εργασιών, ειρωνεία, υποτίμηση, ακόμη και εκφοβισμός. Λέξεις βαριές, αλλά για πολλούς εκπαιδευτικούς, δυστυχώς, οικείες.

Καταγγελίες εκπαιδευτικών σε όλη τη χώρα περιγράφουν επαναλαμβανόμενα μοτίβα: διευθυντές που υπονομεύουν συναδέλφους, που δημιουργούν κλίμα τρομοκρατίας στους συλλόγους διδασκόντων, που ακυρώνουν παιδαγωγικές πρωτοβουλίες επειδή «δεν πέρασαν από αυτούς». 

Και δεν πρόκειται μόνο για «εντυπώσεις». Τα τελευταία χρόνια, υποθέσεις αυθαιρεσίας διευθυντών έχουν δει, αρκετές φορές το φως της δημοσιότητας: συγκρούσεις με συλλόγους διδασκόντων, παραγνώριση συλλογικών αποφάσεων, πιέσεις προς εκπαιδευτικούς που δεν «ευθυγραμμίζονται», ακόμη και πειθαρχικές διαδικασίες με αμφισβητούμενα κίνητρα. Είτε καταλήγουν σε δικαστικές αίθουσες είτε παραμένουν σε τοπικό επίπεδο, αυτές οι περιπτώσεις φανερώνουν ένα δομικό πρόβλημα: όταν η εξουσία δεν ελέγχεται ουσιαστικά, μπορεί εύκολα να εκτραπεί.

Σε αυτό το πλαίσιο, η αξιολόγηση αποκτά καθοριστικό ρόλο καθώς μετατρέπεται σε μηχανισμό επιβολής. Σε ένα «σιωπηλό όπλο» που δεν χρειάζεται φωνές για να επιβληθεί.

Οι μορφές που μπορεί να πάρει αυτή η στρέβλωση είναι πολλές και, δυστυχώς, γνώριμες σε αρκετούς:

- Εκπαιδευτικός που εκφράζει διαφορετική άποψη και αξιολογείται αρνητικά χωρίς σαφή παιδαγωγικά κριτήρια.

- Δημιουργία «δύο ταχυτήτων» στο σχολείο, όπου οι «αρεστοί» επιβραβεύονται και οι υπόλοιποι περιθωριοποιούνται.

- Σκόπιμη υπερφόρτωση συγκεκριμένων εκπαιδευτικών με καθήκοντα, ώστε να εμφανίζονται ανεπαρκείς.

- Καλλιέργεια ενός κλίματος φόβου, όπου η σιωπή θεωρείται ασφαλέστερη από την έκφραση.

Και κάπου εδώ αναδεικνύεται μια ακόμη πιο σκοτεινή πτυχή: ο φόβος των αντιποίνων. Πολλοί εκπαιδευτικοί γνωρίζουν τι συμβαίνει. Το βιώνουν καθημερινά. Όμως σιωπούν. Όχι επειδή συμφωνούν, αλλά επειδή φοβούνται. Φοβούνται μια δυσμενή αξιολόγηση, μια δυσάρεστη μεταχείριση, μια στοχοποίηση που μπορεί να επηρεάσει την επαγγελματική τους πορεία.

Η απουσία ενός αποτελεσματικού προστατευτικού πλαισίου εντείνει αυτή τη σιωπή. Δεν υπάρχουν πάντα σαφείς και άμεσοι μηχανισμοί καταγγελίας που να εμπνέουν εμπιστοσύνη. Δεν υπάρχει η βεβαιότητα ότι η φωνή του εκπαιδευτικού θα ακουστεί ισότιμα. Έτσι, πολλοί εγκλωβίζονται σε μια παθητική αποδοχή.

Το σύστημα ακούει μόνο την επίσημη φωνή της ιεραρχίας. Η πλευρά του υφισταμένου χάνεται, αποδυναμώνεται, μένει στο περιθώριο. Και όταν μια φωνή δεν ακούγεται, αργά ή γρήγορα σιωπά.

Οι συνέπειες δεν είναι μόνο επαγγελματικές. Είναι βαθιά ανθρώπινες. Η συνεχής πίεση, η αίσθηση αδικίας, η υποτίμηση, οδηγούν σε επαγγελματική εξουθένωση. Ο εκπαιδευτικός που κάποτε έμπαινε στην τάξη με όρεξη και δημιουργικότητα, αρχίζει να λειτουργεί αμυντικά. Να αποφεύγει πρωτοβουλίες. Να περιορίζει τον εαυτό του.

Και αυτή η αλλαγή δεν περνά απαρατήρητη. Οι μαθητές αντιλαμβάνονται το κλίμα, ακόμη κι αν δεν μπορούν να το εξηγήσουν. Το σχολείο χάνει τη ζεστασιά του. Η μάθηση γίνεται πιο ψυχρή, πιο τυπική, λιγότερο ζωντανή.

Η μαζική φυγή ως κραυγή

Υπάρχει ένα στοιχείο που δεν διαψεύδεται εύκολα: η μαζική φυγή εκπαιδευτικών από συγκεκριμένες σχολικές μονάδες.
Όταν ένα σχολείο «αδειάζει» κάθε χρόνο από έμπειρους, ικανούς εκπαιδευτικούς που ζητούν μετάθεση ή αποφεύγουν με κάθε τρόπο να επιστρέψουν, αυτό δεν είναι σύμπτωση. Είναι ένδειξη τοξικότητας.

Οι εκπαιδευτικοί δεν εγκαταλείπουν εύκολα τα σχολεία τους. Όταν το κάνουν μαζικά, στέλνουν ένα μήνυμα που κανένα υπηρεσιακό συμβούλιο δεν δικαιούται να αγνοεί.