Χρήστος Κάτσικας

Σπούδασαν για να «φτιάξουν τη ζωή τους» – αλλά η ζωή ακριβαίνει γρηγορότερα - Το στεγαστικό έχει μετατραπεί σε πρόβλημα ενηλικίωσης

Υπάρχει μια νέα ελληνική κανονικότητα που δύσκολα χωρά στις αισιόδοξες αφηγήσεις για την αγορά εργασίας. Αγόρια και κορίτσια 28, 30 ή και 32 ετών, με πτυχία, μεταπτυχιακά, ξένες γλώσσες, πιστοποιήσεις και αρκετά χρόνια εργασίας πίσω τους, εξακολουθούν να κοιμούνται στο δωμάτιο όπου διάβαζαν για τις Πανελλαδικές.

Όχι επειδή δεν θέλουν να φύγουν. Όχι επειδή αρνούνται να ενηλικιωθούν. Αλλά επειδή πολλές φορές τα μαθηματικά απλώς δεν βγαίνουν.

Η Ελλάδα είναι από τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπου οι νέοι εγκαταλείπουν αργότερα την πατρική κατοικία. Σύμφωνα με τη Eurostat, το 2024 η μέση ηλικία αποχώρησης από το σπίτι των γονιών ήταν 30,7 έτη στην Ελλάδα, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ήταν μόλις 26,2 έτη.

Η διαφορά των τεσσάρων και πλέον ετών δεν είναι απλώς μια πολιτισμική ιδιαιτερότητα του ελληνικού Νότου. Πίσω της βρίσκεται όλο και περισσότερο μια πολύ συγκεκριμένη οικονομική πραγματικότητα: η εργασία δεν εξασφαλίζει πλέον αυτομάτως την οικονομική αυτονομία.

Σπούδασαν για να «φτιάξουν τη ζωή τους» – αλλά η ζωή ακριβαίνει γρηγορότερα

Για πολλά χρόνια η ελληνική οικογένεια έλεγε στο παιδί της μια απλή φράση: «Σπούδασε, βρες μια καλή δουλειά και θα σταθείς στα πόδια σου».

Το πρώτο έγινε.

Το δεύτερο, για αρκετούς νέους, επίσης έγινε.

Το τρίτο όμως δεν είναι καθόλου αυτονόητο.

Τα στοιχεία που περιλαμβάνονται στην έκθεση του ΙΟΒΕ για τον κατώτατο μισθό, με βάση τα δεδομένα του συστήματος ΕΡΓΑΝΗ, δείχνουν ότι ο μέσος μισθός πλήρους απασχόλησης το 2025 διαμορφώθηκε περίπου στα 1.613 ευρώ μικτά. Η ίδια ανάλυση επισημαίνει τον υψηλό βαθμό μισθολογικής συμπίεσης στην ελληνική αγορά εργασίας.

Και εδώ ακριβώς αρχίζει το πρόβλημα: απέναντι στον μισθό στέκεται πλέον ένα κόστος στέγασης που έχει πάρει εντελώς διαφορετικές διαστάσεις.

Πηγές: Eurostat, ΕΡΓΑΝΗ/ΙΟΒΕ, Spitogatos.

Στο Κέντρο της Αθήνας, η μέση ζητούμενη τιμή ενοικίασης είχε φτάσει το δεύτερο τρίμηνο του 2025 στα 13,2 ευρώ ανά τετραγωνικό μέτρο. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και ένα μικρό σπίτι 45 τετραγωνικών αντιστοιχεί, με μια απλή αναγωγή, σε περίπου 594 ευρώ ζητούμενο μηνιαίο μίσθωμα – πριν προστεθούν κοινόχρηστα, ρεύμα, θέρμανση, νερό, ίντερνετ και όλες οι υπόλοιπες ανάγκες της καθημερινότητας.

Και βέβαια η «μέση τιμή» δεν σημαίνει ότι το συγκεκριμένο σπίτι υπάρχει εκεί όπου εργάζεται ο νέος, ότι είναι σε καλή κατάσταση ή ότι ο ιδιοκτήτης δεν θα ζητήσει εγγυήσεις, προκαταβολές και άλλα έξοδα κατά την εγκατάσταση.

Ένας μισθός που τελειώνει πριν τελειώσει ο μήνας

Ας φανταστούμε έναν νέο άνθρωπο γύρω στα 30. Είναι πτυχιούχος, εργάζεται κανονικά και θέλει απλώς να κάνει κάτι που για προηγούμενες γενιές θεωρούνταν φυσιολογικό: να νοικιάσει ένα μικρό σπίτι και να ζήσει μόνος του.

Ένας απολύτως ενδεικτικός μηνιαίος προϋπολογισμός μπορεί να μοιάζει κάπως έτσι:

Ο πίνακας είναι ενδεικτικό παράδειγμα καθημερινού προϋπολογισμού και όχι επίσημος στατιστικός δείκτης.

Και σε αυτό το ποσό δεν υπάρχει ταξίδι. Δεν υπάρχει αποταμίευση. Δεν υπάρχει αγορά αυτοκινήτου. Δεν υπάρχει ένα έκτακτο οδοντιατρικό έξοδο. Δεν υπάρχει η χαλασμένη κουζίνα ή το πλυντήριο. Δεν υπάρχει καν η δημιουργία ενός μικρού οικονομικού αποθέματος ασφαλείας.

Κυρίως, όμως, δεν υπάρχει το επόμενο βήμα: μια οικογένεια.

Το στεγαστικό έχει μετατραπεί σε πρόβλημα ενηλικίωσης

Τα στοιχεία της Eurostat αποτυπώνουν πόσο βαριά έχει γίνει η στέγη για τα ελληνικά νοικοκυριά. Το 2023, κατά μέσο όρο, τα νοικοκυριά στην Ελλάδα διέθεταν 35,2% του διαθέσιμου εισοδήματός τους για τη στέγαση, το υψηλότερο ποσοστό στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Στις πόλεις, μάλιστα, το 31% του πληθυσμού ζούσε σε νοικοκυριά όπου το κόστος κατοικίας ξεπερνούσε το 40% του διαθέσιμου εισοδήματος.

Αυτό είναι ίσως το στοιχείο που εξηγεί καλύτερα γιατί το πατρικό σπίτι έχει μετατραπεί για πολλούς από επιλογή σε αναγκαστική λύση.

Πηγή: Eurostat, στοιχεία 2023.

Το τελευταίο νούμερο είναι ίσως το πιο αποκαλυπτικό: σχεδόν οι μισοί ζούσαν σε νοικοκυριά όπου υπήρχε καθυστέρηση σε στεγαστικές ή βασικές υποχρεώσεις.

«Έχω δύο πτυχία και πρέπει να ζητήσω από τους γονείς μου 100 ευρώ»

Πίσω από τους αριθμούς, όμως, υπάρχει κάτι που οι στατιστικές δεν μπορούν εύκολα να καταγράψουν: η ψυχολογική φθορά.

Είναι ο 30χρονος που έχει ολοκληρώσει πτυχίο και μεταπτυχιακό, εργάζεται οκτώ ώρες την ημέρα, αλλά εξακολουθεί να πρέπει να εξηγεί στους γονείς του τι ώρα θα επιστρέψει στο σπίτι.

Είναι η 29χρονη εργαζόμενη που θέλει να μείνει μόνη της, βρίσκει ένα μικρό διαμέρισμα και, όταν υπολογίζει ενοίκιο, λογαριασμούς και μετακινήσεις, καταλαβαίνει ότι στο τέλος του μήνα δεν θα της μένει σχεδόν τίποτα.

Είναι το νέο ζευγάρι που έχει δύο δουλειές και παρ' όλα αυτά χρειάζεται βοήθεια από δύο οικογένειες για να πληρώσει εγγύηση, πρώτο ενοίκιο και βασικά έπιπλα.

Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο: έχουμε μια γενιά περισσότερο εκπαιδευμένη από ποτέ, αλλά όχι αντίστοιχα περισσότερο ανεξάρτητη.

Η οικονομική αυτονομία αποσυνδέεται από την εργασία.

Και αυτό είναι κοινωνικά πολύ πιο σοβαρό από όσο φαίνεται.

Το μεταπτυχιακό δεν πληρώνει το ενοίκιο

Οι σημερινοί νέοι επιστήμονες μπήκαν σε έναν εκπαιδευτικό μαραθώνιο. Πτυχίο στα 22 ή 23, μεταπτυχιακό στα 24 ή 25, ίσως πρακτική, σεμινάρια, δεύτερη ξένη γλώσσα, πιστοποιήσεις, διαγωνισμοί, διαρκής αναβάθμιση προσόντων.

Όταν επιτέλους φτάνουν σε μια σχετικά σταθερή εργασία, έχουν συχνά πλησιάσει τα 30.

Και τότε ανακαλύπτουν ότι η αμοιβή της εργασίας τους δεν επαρκεί πάντοτε για να χρηματοδοτήσει την ίδια την ενηλικίωσή τους.

Δεν είναι μόνο η φτώχεια το πρόβλημα. Είναι και η αδυναμία σχεδιασμού.

Πώς να αποφασίσεις να αποκτήσεις παιδί όταν δεν είσαι βέβαιος ότι μπορείς να πληρώνεις ένα σπίτι;

Πώς να δημιουργήσεις αποταμίευση όταν ένα μεγάλο τμήμα του μισθού εξαφανίζεται στις πρώτες ημέρες του μήνα;

Πώς να σχεδιάσεις τα επόμενα πέντε χρόνια όταν μια αύξηση 100 ευρώ στο ενοίκιο μπορεί να ανατρέψει ολόκληρο τον οικογενειακό προϋπολογισμό;

Το πατρικό γίνεται ένα άτυπο κοινωνικό κράτος

Υπάρχει και μία ακόμη πλευρά που συχνά ξεχνάμε.

Σε μεγάλο βαθμό, η ελληνική οικογένεια είναι αυτή που απορροφά τους κραδασμούς.

Το σπίτι των γονιών γίνεται δωρεάν στέγη. Το οικογενειακό τραπέζι μειώνει τα έξοδα διατροφής. Ένα παλιό αυτοκίνητο παραχωρείται στο παιδί. Οι γονείς βοηθούν στην εγγύηση του ενοικίου ή αγοράζουν τις πρώτες ηλεκτρικές συσκευές.

Έτσι όμως μεταφέρεται το οικονομικό πρόβλημα από τη νέα γενιά στην προηγούμενη.

Και δημιουργείται μια τεράστια κοινωνική ανισότητα.

Ο νέος που έχει γονείς με δικό τους σπίτι και κάποια οικονομική δυνατότητα μπορεί να βοηθηθεί.

Ο νέος που προέρχεται από οικογένεια χωρίς περιουσία πρέπει να ξεκινήσει από πολύ δυσκολότερη θέση.

Με άλλα λόγια, η οικογενειακή περιουσία αρχίζει να παίζει μεγαλύτερο ρόλο από το ίδιο το πτυχίο στην πραγματική δυνατότητα ενός νέου ανθρώπου να ανεξαρτητοποιηθεί.

Και τότε εμφανίζεται ξανά η σκέψη: «Μήπως να φύγω;»

Εδώ βρίσκεται ίσως και ο μεγαλύτερος κίνδυνος.

Για έναν νέο επιστήμονα, η σύγκριση δεν γίνεται πλέον μόνο ανάμεσα σε δύο ελληνικές επιχειρήσεις. Γίνεται ανάμεσα στην Αθήνα και το Βερολίνο, τη Θεσσαλονίκη και τις Βρυξέλλες, την Πάτρα και την Ολλανδία.

Δεν σημαίνει ότι στο εξωτερικό η ζωή είναι εύκολη – η στεγαστική κρίση είναι ευρωπαϊκό πρόβλημα και πολλές μεγάλες πόλεις αντιμετωπίζουν επίσης εξαιρετικά υψηλά ενοίκια. Στην Ελλάδα, όμως, ο συνδυασμός χαμηλότερων μισθών και πολύ υψηλής επιβάρυνσης από τη στέγη δημιουργεί ιδιαίτερα έντονη πίεση. Η Ελλάδα βρισκόταν στις χαμηλότερες θέσεις της ΕΕ ως προς τον μέσο ετήσιο προσαρμοσμένο μισθό πλήρους απασχόλησης, ενώ ταυτόχρονα εμφανίζει από τις μεγαλύτερες στεγαστικές επιβαρύνσεις.

Και τότε η φυγή παύει να είναι περιπέτεια.

Γίνεται οικονομικός υπολογισμός.

Αν ένας μηχανικός, ένας πληροφορικός, ένας ερευνητής, ένας εκπαιδευτικός, ένας οικονομολόγος ή ένας επαγγελματίας υγείας διαπιστώνει ότι έπειτα από χρόνια σπουδών και εργασίας δεν μπορεί να αποκτήσει βασική οικονομική αυτονομία, είναι εύλογο να εξετάσει μια αγορά εργασίας όπου θεωρεί ότι οι δεξιότητές του θα αμειφθούν καλύτερα. Πρόκειται για συμπέρασμα που προκύπτει από τον συνδυασμό της μισθολογικής και στεγαστικής πίεσης και όχι για αυτόματη απόδειξη ότι κάθε νέος σχεδιάζει να μεταναστεύσει.

Δεν ζητούν πολυτέλεια. Ζητούν να μπορούν να ζήσουν από τη δουλειά τους

Το πιο ανησυχητικό είναι ίσως ότι οι απαιτήσεις αυτής της γενιάς δεν είναι εξωπραγματικές.

Δεν μιλάμε για πολυτελή διαμερίσματα.

Μιλάμε για ένα δυάρι.

Δεν μιλάμε για ακριβά αυτοκίνητα.

Μιλάμε για μετακίνηση προς τη δουλειά.

Δεν μιλάμε για εξωτικές διακοπές.

Μιλάμε για τη δυνατότητα να μείνουν λίγα χρήματα στην άκρη στο τέλος του μήνα.

Δεν μιλάμε για πλούτο.

Μιλάμε για ανεξαρτησία.

Κι όμως αυτή η αυτονόητη μετάβαση –να σπουδάσεις, να εργαστείς και κάποια στιγμή να ανοίξεις την πόρτα του δικού σου σπιτιού– γίνεται ολοένα δυσκολότερη.

Το πρόβλημα επομένως δεν λύνεται με συμβουλές στους νέους να «κάνουν οικονομία». Όταν η βασική στέγαση καταναλώνει τόσο μεγάλο μέρος του εισοδήματος, δεν αρκεί να κόψεις δύο καφέδες ή μια έξοδο τον μήνα.

Χρειάζεται διαφορετική ισορροπία ανάμεσα στους μισθούς και στο κόστος ζωής, περισσότερη προσιτή κατοικία, ουσιαστικές πολιτικές στέγασης για νέους εργαζομένους και συνθήκες εργασίας που να επιτρέπουν όχι απλώς την επιβίωση αλλά τον σχεδιασμό ζωής.

Γιατί μια οικονομία δεν μπορεί να θεωρείται πραγματικά επιτυχημένη όταν δημιουργεί πτυχιούχους αλλά δεν τους επιτρέπει να αποκτήσουν το κλειδί του δικού τους σπιτιού.

Και μια χώρα δεν μπορεί να εκπλήσσεται για το δημογραφικό της πρόβλημα ή για την επιθυμία νέων ανθρώπων να αναζητήσουν το μέλλον τους αλλού, όταν ακόμη και στα 30 τους η πιο ασφαλής οικονομική επιλογή παραμένει το παιδικό τους δωμάτιο.

Το πραγματικό ερώτημα για τη νέα γενιά δεν είναι πια «πότε θα φύγεις από το σπίτι των γονιών σου;».

Είναι πολύ πιο σκληρό: Με ποιον μισθό και με ποιο ενοίκιο θα μπορούσες να φύγεις;