Κώστας Θεριανός

«Όταν η μάθηση επιβάλλεται αποκλειστικά ως υποχρέωση, μπορεί να καλλιεργεί την αποστροφή προς τη γνώση»

Το 1969 κυκλοφόρησε στη Δανία το Κόκκινο βιβλίο των μαθητών (Den lille røde bog for skoleelever), των Σόρεν Χάνσεν και Γέσπερ Γένσεν. Το βιβλίο, που μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες, εξέφρασε το κλίμα αμφισβήτησης της εκπαιδευτικής αυθεντίας στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Στην Ελλάδα κυκλοφόρησε σε μετάφραση της αείμνηστης Ελένης Βαρίκα.

Απευθυνόταν στους ίδιους τους μαθητές, ενημερώνοντάς τους για τα δικαιώματά τους και ενθαρρύνοντάς τους να συμμετέχουν ενεργά στη σχολική ζωή.

Στο κεφάλαιο «Τι μαθαίνουμε και πώς;» διαβάζουμε: «Όταν κανείς βαριέται το μόνο που μαθαίνει είναι να βαριέται». Η πλήξη δεν αντιμετωπίζεται ως ατομική αδυναμία του μαθητή, αλλά ως αποτέλεσμα μιας εκπαιδευτικής διαδικασίας που αγνοεί τα ενδιαφέροντά του.

Το βιβλίο προχωρά περισσότερο: όταν κάποιος έχει μόνο το δικαίωμα να υπακούει, μαθαίνει να υπακούει. Όταν η μάθηση επιβάλλεται αποκλειστικά ως υποχρέωση, μπορεί να καλλιεργεί την αποστροφή προς τη γνώση. Άλλωστε, το σχολείο δεν διδάσκει μόνο γνώσεις, αλλά και συμπεριφορές, σχέσεις εξουσίας και αντιλήψεις για την κοινωνική ζωή.

Οι συγγραφείς προτρέπουν τους μαθητές να αναρωτιούνται αν καταλαβαίνουν όσα μαθαίνουν, αν γνωρίζουν γιατί τα μαθαίνουν, αν τα βρίσκουν ενδιαφέροντα και αν μπορούν να εργαστούν μόνοι τους ή συνεργατικά. Ερωτήματα που μοιάζουν αυτονόητα, αλλά πόσο συχνά απασχολούν τη σχολική καθημερινότητα, όπου κυριαρχούν η κάλυψη της ύλης, οι εξετάσεις και η βαθμολογία;

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η προτροπή προς τους μαθητές να βοηθούν ακόμη και τον εκπαιδευτικό να γίνει καλύτερος παιδαγωγός. Να εκφράζουν τη γνώμη τους, να συζητούν όσα δεν λειτουργούν και να προτείνουν αλλαγές. Ο εκπαιδευτικός δεν χάνει το κύρος του όταν ακούει τους μαθητές. Αντίθετα, η διδασκαλία μπορεί να γίνει αποτελεσματικότερη όταν παύει να είναι μονόδρομη διαδικασία.

Το Κόκκινο βιβλίο των μαθητών είναι ασφαλώς προϊόν της εποχής του. Ορισμένες θέσεις του αντανακλούν το ριζοσπαστικό κλίμα της δεκαετίας του 1960 και μπορούν να συζητηθούν κριτικά.

Σήμερα, οι ριζοσπαστικές παιδαγωγικές ιδέες των δεκαετιών του 1960 και του 1970 αντιμετωπίζονται συχνά από την κυρίαρχη εκπαιδευτική σκέψη σαν ουτοπικοί σάκοι με κουρέλια. 

Όμως, κάθε κουρέλι ήταν από καλό ύφασμα και συνέβαλε με τον τρόπο του στον εκδημοκρατισμό της εκπαίδευσης.

Πενήντα επτά χρόνια μετά, το βασικό μήνυμα παραμένει επίκαιρο: η ποιότητα της εκπαίδευσης δεν κρίνεται μόνο από το τι διδάσκεται, αλλά και από το πώς βιώνουν οι μαθητές τη διαδικασία της μάθησης.