Κατέ Καζάντη - artinews.gr

Το νέο επεισόδιο έντασης μεταξύ Ελλάδας Τουρκίας για το καλώδιο, την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας-Κύπρου, εντάσσεται στην ιστορική αλυσίδα, που εκκινεί από τη δεκαετία του ‘70 ήδη, της επιλογής της Αγκυρας να στραφεί στη θάλασσα. Οι πολιτικές και στρατιωτικές ελίτ και –τι άλλο;- τα εκπροσωπούμενα από αυτές συμφέροντα διείδαν ζωτικό χώρο στο Αιγαίο και στα ελληνικά νησιά. Το κοίτασμα του Πρίνου ας πούμε, υπήρξε μια καλή αιτία ώστε η γείτων να επιδιώξει να διαρρήξει την ελληνική κυριαρχία.

Σιγά σιγά, θεμελιώθηκε το δόγμα ότι για να καταφέρει να επιστρέψει στα περασμένα μεγαλεία της, η Τουρκία έπρεπε να αποκτήσει θαλάσσια ισχύ. Αρχισε, λοιπόν, να προβάλλει με επίταση τις κόκκινες γραμμές της στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, φτάνοντας σήμερα στην περιβόητη «Γαλάζια Πατρίδα». Δόγμα που δεν αποτελεί αποκύημα της πολιτικής του Ερντογάν, αλλά εκφράζει όχι μόνον όλη την εθνικιστική ακροδεξιά αλλά και μεγάλα κομμάτια της αντιπολίτευσης –αφού ο «πατριωτισμός», ως φαντασίωση ενός ηρωικού μέλλοντος, αποτελεί προσφιλές έδαφος για κάθε κόμμα, ανεξαρτήτως ιδεολογικού προσανατολισμού.

Αλλά ο εθνικισμός εθνικισμός και η φτώχεια φτώχεια. Στη γειτονική χώρα, όπως λένε οι «αριθμοί», το πλουσιότερο 20% του πληθυσμού εισπράττει περίπου το 48% του συνολικού εθνικού εισοδήματος ενώ το φτωχότερο 20% μοιράζεται μόλις το 6,3%.

 Στα παράλια της Τουρκίας, κατοικεί το τμήμα του λαού της γείτονος που επηρεάστηκε όσο κανένα από τον συγκρητισμό των θρησκειών και των πολιτισμών. Στις εκλογές του Μαΐου του 2023, στη Σμύρνη, στην τρίτη μεγαλύτερη πόλη της Τουρκίας, ο Ερντογάν έλαβε 32,18% έναντι 62,46% του Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου. Ο δήμος επί 27 χρόνια ανήκε επίσης στην αντιπολίτευση, ώσπου ο δήμαρχος, Τζεμίλ Τουγκάι, αγνοώντας τη λαϊκή ετυμηγορία, πέρασε αιφνίδια, στις αρχές του περασμένου Οκτώβρη, στο κόμμα του Ερντογάν.

Θα έλεγε κανένα πως εκεί όπου, όπως και στην ελληνική αντίπερα, ανθεί η τουριστική βιομηχανία, οι κοινωνικές αντιθέσεις, λόγω της οικονομικής ανάπτυξης, θα αμβλύνονταν. Και πως το ταξικό χάσμα θα ήταν λιγότερο ορατό. Μια και μόνο επίσκεψη όμως είναι ικανή να δείξει πως συμβαίνει μάλλον το αντίθετο.

Περνώντας από την Κω στο «κυριλέ» Μπόντρουμ, το Πετρούμι όπως λεγόταν παλαιότερα, οι διαφορές είναι ασήμαντες, αν εξαιρέσει κανένα τις μεγάλες φωτογραφίες Κεμάλ και Ερντογάν που κοσμούν δρόμους και καταστήματα. Οι τιμές των προϊόντων ελάχιστα διαφέρουν, με την «Μύκονο της Τουρκίας» να έχει μάλλον το προβάδισμα στην ακρίβεια, των τροφίμων που περιέχουν κρέας κυρίως. Η ύπαρξη δημοτικών καφέ-εστιατορίων, που κρατούν χαμηλά τις τιμές, σε δυο παραλιακά σημεία της πόλης κάνει, παρά ταύτα, ευκολότερη την πρόσβαση των λαϊκότερων στρωμάτων στην τουριστική, παραθαλάσσια ζώνη. Η ταξική διαστρωμάτωση, όμως, είναι φανερή: οι λουσάτοι και οι λουσάτες, χωρίς μαντίλες ως επί το πλείστον,  εκδρομείς των «ανωτέρων τάξεων», διαχωρίζονται εμφανώς από τα εργαζόμενα και τα φτωχότερα τμήματα του πληθυσμού. Η τουριστική ανάπτυξη κινείται στα γνωστά, καπιταλιστικά πρότυπα, τα ισχύοντα στην Ελλάδα, την Ισπανία κ.ο.κ. Μεγάλες ξενοδοχειακές μονάδες, «ριζόρτ» στα όρια του κιτς, καταπάτηση παραλιών και τα συναφή, απηχούν τη σύνθεση μιας οικονομίας που λίγο απέχει από τη γνωστή της συγκέντρωσης του πλούτου στα χέρια των ολίγων.

Στην πορεία προς τη Σμύρνη, 230χλμ μακριά, σε μάλλον ευπρεπή και χωρίς διόδια αυτοκινητόδρομο, τα χωριά που συναντάς διαφέρουν από τα αντίστοιχα ελληνικά. Απηχούν καταφανώς παλαιότερες εποχές, εντονότερης ανέχειας, όταν η «ανάπτυξη» δεν είχε εγκαθιδρυθεί και στην ελληνική περιφέρεια. Από τον ανθρωπότυπο της αγροτιάς που συναντάς μέχρι τη μαντίλα που αρχίζει να πληθαίνει, η αντίληψη πως άλλαξες χώρα είναι εμφανής. Αλλά οι ελιές, οι μυρωδιές απ’ το λιοτρίβι, τα δέντρα και οι καρποί είναι εκεί για να θυμίζουν το ενιαίο της γης και πως τα σύνορα δεν είναι παρά μια ανθρώπινη επινόηση.

Φτάνοντας στη Σμύρνη, κατανοείς πως η ευρωπαϊκή Τουρκία είναι εδώ. Η παράλιος πόλη, έμβλημα της μεγάλης καταστροφής και της εξολόθρευσης, υπό συμμαχικά όμματα, των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, κρατά ακόμα κομμάτια από τον κοσμοπολιτισμό της. Στην παραλία, στο Κορντόν, Κορδόνι ελληνιστί, των 3.350 μέτρων, εστιατόρια, μπαρ και ποδηλατόδρομοι σε έναν μακρύ πεζόδρομο, μαζεύει από ψαράδες και περιπατητές έως κυριλέ κουστουμάτους. Πίσω από την πλατεία Κονάκ, με το ρολόι, κατασκευής 1901 από τον Λεβαντίνο αρχιτέκτονα Raymond Charles Père, δώρο του Γερμανού Αυτοκράτορα Γουλιέλμου Β΄ στον σουλτάνο Αμπντούλ Χαμίτ, για την 25η επέτειο της ενθρόνισής του, και το Γιαλί Τζαμί του 18ου αι., βρίσκεται η μεγάλη, πολυδαίδαλη, αγορά. Εκεί συναντώνται ντόπιοι και επισκέπτες, και όχι μόνο για ψώνια. Καφέ, μαγέρικα και πλανόδιοι με μύδια συνθέτουν το σκηνικό μιας πόλης που, παρά τους εξευγενισμούς, κρατά το λαϊκό της χαρακτήρα.  

Αλλά η έκπληξη έρχεται όταν περνάς το τέλος της αγοράς και ανηφορίζεις τα δρομάκια που σε φέρνουν δίπλα και πάνω από τη ρωμαϊκή αγορά. Ο ταξικός διαχωρισμός που υπήρχε και πριν από το 1922, διατηρείται εντονότερος. Στη γειτονιά Basmane, εκεί όπου κατοικούσαν Ελληνες και Αρμένιοι έμποροι, η τραγική εγκατάλειψη έφερε στα ερειπωμένα νεοκλασικά κτίρια τη φτωχολογιά μαζί με τα καταδιωκόμενα της εσωτερικής μετανάστευσης και της προσφυγιάς. Κούρδοι και Αφρικανοί, μαντήλες και μπούργκες, δημιουργούν ένα παράλληλο, ασύμπτωτο σύμπαν μ’ εκείνο της παραλιακής ζώνης ή της εναλλακτικής, κάποτε ελληνικής και φρανκολεβαντίνικης γειτονιάς Αλσαντζάκ. Ακόμα πιο πάνω, στο λόφο, εκτείνονται ζώνες αυθαίρετης δόμησης, όπου συνωστίζονται οι παρίες. Η κοινωνική αντίθεση, σε τέτοιο βαθμό που δεν παρατηρείται σε άλλες ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις, γίνεται γροθιά στο στομάχι.

Στο Κορδελιό, που πλέον κατέληξε λαϊκό προάστιο, η αντίθεση είναι επίσης φανερή: στα φαγάδικα των από κάτω για μια πλούσια μερίδα χωρίς κρέας, φυσικά,πληρώνεις 3-4 ευρώ, σε εστιατόριο με κλασικούς «κιοφτέ» ή άλλα ανάλογα το κόστος υπερβαίνει τα 30, μιας μπύρας συμπεριλαμβανομένης. Το δε γενί ράκι, προσφιλές στους Τούρκους, στοιχίζει 30 ευρώ, για 350 ml.

Η φτωχολογιά υπό τον Ερντογάν ταΐζεται με θρησκευτικό φανατισμό και διοικείται με απόλυτο αυταρχισμό. Τα μεσαία στρώματα, μάλλον ολιγομελή, μοιάζουν φοβισμένα. Στα προοδευτικά παράλια, όσα ελάχιστα μπορούν, μετακομίζουν ή, αλλιώς, σιωπούν. Ενίοτε καταναλώνουν τον ενοποιητικό μύθο της μεγαλοϊδεατικής «Γαλάζιας πατρίδας» χωρίς αντίρρηση. Ποια ωφελούνται; Μα, τα από πάνω αστικά στρώματα, η «αριστεία» της περιώνυμης ιδιωτικής πρωτοβουλίας η οποία δεν νοιάζεται ούτε για χρώματα και μάλλον ούτε για πατρίδες.

Η γαλλική εταιρεία, με το καλώδιο, ας πούμε, και οι εγχώριοι και εξωχώριοι συνεργάτες τους θα μαζέψουν κέρδη την ώρα που οι λαοί θα στοιχίζονται πίσω από πολεμοκάπηλους και πατριδοκάπηλους. Διότι δεν είναι, κατά το γνωστόν, μόνο οι προλετάριοι που δεν έχουνε πατρίδα. Στη διπλωματία του χρήματος, το κεφάλαιο έχει πολύ περισσότερους λόγους να εκμεταλλεύεται και να απεμπολεί, κατά τα συμφέροντά του, τα «πατριωτικά» αισθήματα.

Στην αιγαιοπελαγίτικη Σμύρνη, οι καπιταλιστικές ανισότητες κάνουν τις ζωές των πολλών να αξίζουν λιγότερο. Η αδιανόητη, για τα ελληνικά δεδομένα, ανέχεια στην οποία διαβιεί ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού της κραυγάζει πως ο «εχθρός» είναι άλλος και αλλού. Καλυμμένος ενίοτε από γαλανόλευκες κι ενίοτε από κόκκινες σημαίες, όπως εκείνες που πλημμύρισαν την πόλη κατά την παρέλαση της 29ης Οκτωβρίου, μέρα της δημοκρατίας μετά την κατάργηση του σουλτανάτου από τον Κεμάλ –εορτή όχι ιδιαιτέρως αρεστή στον Ερντογάν.