Γράφει ο Αλέκος Καστρινός

Χειροκρότημα πηγαίο και παρατεταμένο απέσπασε το περασμένο Σάββατο στη Λευκίμμη, στην εκδήλωση για τα 80 χρόνια της ίδρυσης του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ), το όνομα ενός Κερκυραίου δημάρχου ο οποίος συνδύασε όπως κανείς ομόλογός του στο νησί μας τη θητεία του -εκλέχτηκε δήμαρχος Λευκίμμης δύο φορές έως το 1994- με την καταγραφή και αποτύπωση της σύγχρονης αγωνιστικής ιστορίας του τόπου σε δρόμους και δρομάκια του.

Αναφερόμαστε στον Νίκο Κουλούρη (1946-2019), κομμουνιστή δήμαρχο του τόπου τα χρόνια 1987-1994. Σε αυτόν το πλήθος των συγκεντρωμένων χάρισε το πιο θερμό χειροκρότημα, φυσικά μετά από το πιο θυελλώδες, βουερό και ατελείωτο που αφορούσε το σύνολο των 16 αγωνιστών της Λευκίμμης που έφυγαν ομαδικά τον Οκτώβριο του 1947 για να ενταχθούν στα ηπειρωτικά βουνά στις γραμμές των μαχητών του ΔΣΕ· η εκδήλωση εστίασε, ως γνωστόν, σε εκείνους, λόγω της εντοπιότητάς τους, αλλά και του γεγονότος ότι εκείνη η κίνησή τους αποτελεί τη μεγαλύτερη και την πιο τολμηρή ανάλογη πρωτοβουλία που εκδηλώθηκε τότε σε ομαδική κλίμακα στην Κέρκυρα.  

Ήταν οφειλόμενη για πολλούς λόγους, αλλά και για έναν λόγο πολύ ειδικό, άμεσα συνυφασμένο με τους «16» και τον χαρακτήρα της εκδήλωσης που οργάνωσε η Τομεακή Επιτροπή Κέρκυρας του ΚΚΕ, η τιμή προς το πρόσωπο του Ν. Κουλούρη, όπως και η ιδιαίτερη αναφορά σε εκείνον που συμπεριέλαβε στην ομιλία του ο Νίκος Σοφιανός, μέλος του Πολιτικού Γραφείου της ΚΕ του κόμματος αυτού. 

Διότι είναι αλήθεια ότι, όσα στοιχεία και αν συγκεντρώθηκαν και παρουσιάστηκαν στην πορεία και συνεχίζουν και στις μέρες μας να συγκεντρώνονται και να έρχονται στο φως διευρύνοντας τις γνώσεις μας για τους Λευκιμμιώτες μαχητές του ΔΣΕ και της ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης, καθώς και για το μεγαλείο των αγώνων αυτής της περιόδου στον κερκυραϊκό Νότο, αυτά «πατάνε» και αποτελούν συνέχεια σε πολύτιμη συλλογή σχετικών στοιχείων-καρπό πρωτοποριακής δράσης που εισηγήθηκε και έφερε εις πέρας με καταλυτικό τρόπο ως δήμαρχος ο ίδιος ο Ν. Κουλούρης. Απαθανάτισε τη μνήμη τους, «ζωντανεύοντας» κιόλας τα ονόματά τους. 

Μολονότι σε κάποιες περιπτώσεις ιδιωτών ερευνητών έχει αποσιωπηθεί αυτός ο ρόλος του δημάρχου της περιοχής πριν από τέσσερις περίπου δεκαετίες και έχει παραλειφθεί η σχετική μνεία, η αρχή της συγκέντρωσης, καταγραφής, παρουσίασης και ανάδειξης συνολικών στοιχείων για εκείνους τους αγωνιστές έγινε από τον ίδιο, επί των δικών του ημερών στη δημαρχία της περιοχής. Τότε, μάλιστα, δόθηκαν σε δρόμους και δρομάκια ονόματα αγωνιστών εκείνης της ομάδας που έπεσαν νεκροί στις μάχες στα βουνά, καθώς και άλλων κατοίκων της περιοχής που έχασαν τη ζωή τους για τη συμμετοχή τους στον ΔΣΕ είτε και μόνο για την άρνησή τους να αποκηρύξουν τον ΔΣΕ ενόσω διαρκούσε ο ένοπλος ταξικός Εμφύλιος (1946-1949). Εκείνες οι πρωτοβουλίες εκδηλώθηκαν μάλιστα, όπως σημείωσαν στην εκδήλωση οι οργανωτές της, σε μία περίοδο που ευρύτερα στη χώρα δεν γινόταν ακόμη ιδιαίτερη αναφορά στον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας και τον επικό αγώνα του.

Ήταν το 1990, στις 9 Ιουλίου 1990 συγκεκριμένα. Τότε το δημοτικό συμβούλιο Λευκίμμης, με πρόταση του δημάρχου του Ν. Κουλούρη (βλ. πάνω εικόνα καταχωρημένη σε τιμητικές στήλες του corfucommunists.gr με το εξώφυλλο του βιβλίου του «Ονόματα στους δρόμους της Λευκίμμης», που κυκλοφόρησε το 2018 με την επιμέλεια του γιου του, καθηγητή Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Συστημάτων Πληροφόρησης στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Αλέξανδρου Κουλούρη), συζήτησε και έλαβε απόφαση για την ονοματοδοσία των οδών, των παρόδων και των πλατειών στα τότε διοικητικά όρια του Δήμου. Η εισήγηση παρουσιάστηκε από τον λαογράφο, ιστορικό ερευνητή και λογοτέχνη Σταματέλλο (Τέλλο) Πανδή. Για το θέμα αυτό ο Ν. Κουλούρης είχε συγκροτήσει το 1987 σχετική Ομάδας Εργασίας, στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Επιτροπής του Δήμου. 

Συμμετείχαν σε αυτήν, μαζί με τον Στ. Πανδή, ο μουσικοσυνθέτης Σπύρος Σαμοΐλης, οι εργατοτεχνίτες Ευθύμιος Κάντας και Γιάννης Τσουκιάς και ο δάσκαλος Μπάμπης Γαστεράτος. 

Ο τελευταίος θυμάται με συγκίνηση σήμερα, σε ηλικία 76 ετών, τον μόχθο, την έγνοια και τη συνεισφορά του Ν. Κουλούρη και βέβαια και του ιδίου με πληθώρα τεκμηριωμένων στοιχείων για αγωνιστικές μορφές και διάφορες προσωπικότητες της περιοχής, μεταξύ άλλων και με αθησαύριστα έως τότε στοιχεία για νεκρούς σε μάχες του ΔΣΕ αγωνιστές της Λευκίμμης. 

Αναφέρεται σε στοιχεία για εκείνους, τα οποία, όπως εξηγεί, είχαν αρχίσει να συγκεντρώνονται και συμπεριελήφθησαν αναλυτικότερα στην πολύτομη μνημειώδη έκδοση της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ «Έπεσαν για τη ζωή» που είναι αφιερωμένη στους ήρωες και μάρτυρες των λαϊκών και απελευθερωτικών αγώνων, καθώς και σε σχετικά αρχειακά υλικά συλλογών του απογόνου της οικογένειας του αγωνιστή Θανάση Βλάσση γιατρού Γιώργου Βλάσση, άλλων απογόνων και συγγενών παλαιών αγωνιστών, όπως και σε συλλογές στοιχείων και απομνημονευμάτων που είχαν διασώσει ή συγκεντρώσει ο τότε επικεφαλής της Οργάνωσης Λευκίμμης του ΚΚΕ Κώστας Κοντομάρης και η τότε Νομαρχιακή Επιτροπή Κέρκυρας του ΚΚΕ.

Στο συνοπτικό βιβλίο του «Ονόματα στους δρόμους της Λευκίμμης», όπου παρουσιάζει από τα διαθέσιμα στοιχεία της περιόδου ενδεικτικές λιτές βιογραφικές αναφορές, μεταξύ άλλων, στους σκοτωμένους στις συγκρούσεις μαχητές του ΔΣΕ της ομάδας των «16» Σίμο Βλάσση, Αντώνη Γαρδικιώτη - Σαούλη, Βασίλη Καββαδία και Νίκο Κάντα (βλ. πιο πάνω), ο Ν. Κουλούρης υπογραμμίζει τη βοήθεια που έλαβε από τους Μπ. Γαστεράτο και Γ. Βλάσση και μια σημαντική, μάλλον ξεχασμένη σήμερα, παράλληλη δράση που ήταν απότοκος εκείνης της απόφασης του Δήμου. Τα χρόνια 2005 και 2006 έγινε και παρουσιάστηκε στην περιοχή εργασία μαθητών του Γυμνασίου Λευκίμμης με τον τίτλο «Ονοματοθεσία των οδών και των πλατειών της Λευκίμμης», με αρκετά στοιχεία για πολλές περιπτώσεις κοινωνικών αγωνιστών, καθώς και προσωπικοτήτων της από διάφορους κοινωνικοπολιτικούς χώρους. Το δικό του βιβλίο γράφτηκε το 2018, όπως εξήγησε, ως ένα μικρό εγχειρίδιο για την περιοχή, εμπεριέχοντας μέρος μόνο από εκείνη τη «χαρτούρα» των αρχείων που είχαν συγκεντρωθεί και τελικά μπόρεσε να το διασώσει σε αντίγραφα. Τα αρχεία εκείνα είναι άγνωστο αν έχουν ως σύνολο διασωθεί στον Δήμο ή αλλού. Ένα μέρος της αρχικής δουλειάς θεωρείται ότι είχε καταστραφεί στις 11 Φεβρουαρίου 1988, όταν το Δημαρχείο της Λευκίμμης είχε γίνει στάχτη από εμπρησμό.   

Σώζεται βέβαια το πρακτικό της ιστορικής απόφασης που είχε λάβει ο Δήμος στις 7 Ιουλίου 1990 (βλ. πάνω αριστερά απόσπασμα) για την ονοματοθεσία δεκάδων δρόμων (βλ. πάνω δεξιά σχετικό κατάλογο με δρόμους στους οικισμούς Ριγγλάδες και Αναπλάδες που φέρουν ονόματα σειράς λαϊκών αγωνιστών και πέραν εκείνων του ΔΣΕ). 

Ορισμένοι δρόμοι στους ίδιους οικισμούς αφιερώθηκαν εξάλλου σε κορυφαίες μορφές της ελληνικής ή και της τοπικής πνευματικής ζωής, όπως ο Ανδρέας Κάλβος, ο Άγγελος Σικελιανός, η Ειρήνη Δενδρινού, ο Κώστας Βάρναλης, ο Ιάκωβος Πολυλάς, ο Λορέντζος Μαβίλης.    

«Νομίζω ότι θα συμφωνήσετε», έγραψε ο αγωνιστής δήμαρχος στον πρόλογο του βιβλίου του μερικούς μήνες πριν φύγει από τη ζωή, «πως η γνώση της τοπικής ιστορίας συμβάλλει στη διατήρηση της πολιτισμικής προσωπικότητας και στην ανάδειξη της ιδιαιτερότητας κάθε τόπου. Ένα μικρό λιθαράκι προς αυτή την κατεύθυνση εκτιμώ ότι βάζει και αυτή η απόφαση της ονοματοθεσίας, ως κληροδότημα στις επόμενες γενιές του τόπου μας και απόδοση τιμής στην τοπική μας κοινωνία και την ιστορία μας».  

Στο πρακτικό της Ομάδας Εργασίας του τότε Δήμου Λευκιμμαίων που περιλαμβάνεται στο βιβλίο επισημαίνεται, εξάλλου, ότι είχε λάβει υπόψη της «προτάσεις που υποβλήθηκαν» από το τοπικό παράρτημα της Πανελλήνιας Επιτροπής Αγωνιστών Εθνικής Αντίστασης (ΠΕΑΕΑ), το οποίο είχε ανταποκριθεί στην πρωτοβουλία του δημάρχου και είχε θέσει υπόψη του και φέρει στη δημοσιότητα περιπτώσεις Λευκιμμιωτών αγωνιστών που είχαν διαπρέψει σε αγώνες ή και είχαν πέσει σε πεδία των μαχών τη δεκαετία 1940-1950. 

Στα στοιχεία για τους νεκρούς σε μάχες αγωνιστές του ΔΣΕ γίνεται φυσικά αναφορά και στο γεγονός της ομαδικής «απόδρασης» των «16» τον Οκτώβριο του 1947, υπόθεσης που έκτοτε διατηρείται «ζωντανή» με τα ονόματα αγωνιστών στις επιγραφές σε δρόμους της Λευκίμμης. 

Εύλογα, λοιπόν, ο εκπρόσωπος της ΚΕ του ΚΚΕ, Ν. Σοφιανός, στην ομιλία του, στην οποία ρητά και με επώνυμες αναφορές επαίνεσε προσπάθειες που έχουν γίνει ή συνεχίζονται και συμβάλλουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στη διάσωση της Ιστορίας του τοπικού Κομμουνιστικού Κινήματος και της Αντίστασης και παράλληλα επισήμανε τη δυνατότητα συμπλήρωσής της, με τη συνεισφορά νέων και πληρέστερων στοιχείων, έκανε ιδιαίτερη μνεία στους συντρόφους -όπως είπε- που βρέθηκαν στη δημοτική αρχή του τόπου το 1987, με επικεφαλής τον Νίκο Κουλούρη, οι οποίοι σε δρόμους της Λευκίμμης, όπως και ιδιαίτερα στη γειτονιά Αναπλάδες, εκεί όπου χτύπαγε ίσως ακόμα πιο δυνατά η καρδιά της ΕΠΟΝ, της ΟΚΝΕ, του ΕΑΜ, του ΚΚΕ, έδωσαν ονόματα αγωνιστών που πρόσφεραν τη ζωή τους στους αγώνες του ΔΣΕ. Υπάρχουσες εργασίες αποτέλεσαν πολύτιμες πηγές για την παρουσίαση στην εκδήλωση έκθεσης υλικών, με στόχο την ανάδειξη της ηρωικής κληρονομιάς του τόπου. 

Συγχρόνως, ο Ν. Σοφιανός έδωσε την υπόσχεση πως το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας θα κάνει ό,τι περνάει από το χέρι του για να προστατευτεί και να αξιοποιηθεί πλήρως όλο το υπάρχον πολύτιμο υλικό στοιχείων και μαρτυριών, προσθέτοντας ότι η έρευνα για τους Λευκιμμιώτες αγωνιστές συνεχίζεται. Κάλεσε μάλιστα τους παρευρισκόμενους να συνδράμουν με νέο υλικό, στοιχεία ή και διορθώσεις, αφού με την ευκαιρία αυτή υπήρξαν επιπρόσθετες αναφορές για πρόσωπα της περιοχής που επίσης πήραν μέρος με τον ΔΣΕ στον δίκαιο αγώνα του. 

Προσωπικότητα αξέχαστη στην περιοχή, δίκαιος δήμαρχος με πλατιά λαϊκή αναγνώριση και περηφάνια για τον λαό και την αγωνιστική ιστορία που εκπροσωπούσε, με καθαρό λόγο και έργα πνοής που άφησαν εποχή, ο οικονομολόγος Νίκος Κουλούρης χάραξε τον δρόμο, τότε, για την καταγραφή, τη διάσωση και την αποτύπωση της ηρωικής ιστορικής κληρονομιάς του τόπου του, που γέννησε μερικές από τις σημαντικότερες αγωνιστικές φυσιογνωμίες της Κέρκυρας τον αιώνα που πέρασε. Ολόκληρη η εισήγησή του στο δημοτικό συμβούλιο του Δήμου της περιοχής, πριν από 36 χρόνια, είχε γίνει στο σύνολό της σχεδόν ομόφωνα δεκτή. Στάθηκε πρωτοποριακή, νομίζουμε, σε πανελλήνια κλίμακα, αφού σε αντίθεση με ό,τι συνηθιζόταν έως τότε ανέδειξε στο προσκήνιο της συλλογικής-λαϊκής μνήμης αντιπροσωπευτικές ηρωικές μορφές τιμημένων νεκρών του μεγάλου αγώνα του ΔΣΕ, ως συνέχεια της Εθνικής Αντίστασης, δίνοντας το σήμα για τη διενέργεια ολοένα και πιο ολοκληρωμένων ιστορικών ερευνών για τους πρωτοπόρους λαϊκούς αγωνιστές και το λαϊκό κίνημα που ανέδειξε την περίοδο εκείνη ο τόπος του. Δεν έχει συμβεί κάτι ανάλογο έως τώρα στο σύνολο του νησιού ούτε έστω μόνο για κορυφαίες μορφές της κερκυραϊκής ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης, παρόλο που το ΕΑΜ είχε έντονη αντιστασιακή δράση και είχε κατακτήσει την υποστήριξη της πλειονότητας του κερκυραϊκού λαού.  

Ακόμη και στην ιστορική καταγραφή των σύγχρονων λαϊκών ηρώων της περιοχής του η συμβολή του Ν. Κουλούρη ήταν και θα αναγνωρίζεται πάντα ως πρωτοποριακή.

Ήταν ο καλύτερος ίσως δήμαρχος που πέρασε ποτέ από αυτόν τον τόπο, θυμίζουμε, είχε πει γι' αυτόν, αν και ήταν αντίπαλός του σε πολιτικό επίπεδο, ο πολύ μεταγενέστερος δήμαρχος Κώστας Λέσσης. 

Προκειμένου ο Νίκος Κουλούρης να μην επανεκλεγεί για τρίτη συνεχόμενη θητεία, ως γνωστόν, είχαν συνασπιστεί ΝΔ, ΠΑΣΟΚ και ΣΥΡΙΖΑ και είχαν χρησιμοποιηθεί ανέντιμα μέσα αντιπαράθεσης, ενώ υπηρέτησε τις λαϊκές ανάγκες, όπως και τον πολιτικό χώρο της επιλογής του, με πάθος, όραμα και αποτελεσματικότητα.    

Σε συνέχεια ανάλογης ανακοίνωσης της Τομεακής Επιτροπής Κέρκυρας του ΚΚΕ, είχε σημειώσει η παράταξή του στον κερκυραϊκό Νότο, η Λαϊκή Συσπείρωση Νότιας Κέρκυρας, αποχαιρετώντας τον το 2019: «Με την παρουσία του στα κοινά του τόπου μας δίδαξε όσο κανείς άλλος ήθος, περηφάνια και εντιμότητα και άφησε μαζί με τους συνεργάτες του ένα τεράστιο έργο παρακαταθήκη». 

Δικαιωματικά, θα λέγαμε, αφού όχι μόνον ασχολήθηκε και αυτός με το θέμα, αλλά και ο λόγος του έχει τη θερμότητα και την ανθρωπιά που εξέπεμπε ο Ν. Κουλούρης, οι τελευταίες γραμμές αυτού του θέματος ανήκουν στον γιο του, Αλέξανδρο Κουλούρη. Ήταν ενήμερος, όταν τον αναζητήσαμε και του προτείναμε κάποιο σχόλιο, για την εκδήλωση που έγινε, όσο και για την ιδιαίτερη αναφορά στο όνομα και στην ουσιαστική προσφορά του πατέρα του. Έχει τον λόγο: 

«Συνήθως προτιμώ να σιωπώ για τον πατέρα μου, το έργο και οι πράξεις του μιλούν από μόνες τους. Έτσι κι αλλιώς και οι δύο είμαστε της πράξης και όχι της θεωρίας. Στην περίπτωση όμως αυτή, θα πω δυο λόγια μιας και το θέμα είναι ιδιαίτερο καθώς αφορά πόνημα το οποίο επιμελήθηκα και φέρει τον τίτλο "Ονόματα στους δρόμους της Λευκίμμης" και γράφτηκε από τον ίδιο το χειμώνα του 2018. Το πόνημα αποτυπώνει συνοπτικά μία από τις προσφορές του στον τόπο που αγαπούσε και υπηρέτησε με τη στάση του και με τη ζωή του - όπως είχε πει ο ίδιος και σε μια προεκλογική συγκέντρωση "το να αγαπάς τον τόπο σου είναι στάση ζωής", και ήταν η ονοματοδοσία (ονοματοθεσία όπως προτιμούσε εκείνος να λέει) σε δρόμους και σε δρομάκια της Λευκίμμης. Η ονοματοθεσία βασίστηκε σε ενδελεχή έρευνα που έγινε από τον ίδιο αλλά και από εκλεκτούς συνεργάτες του (σ.σ. ενημερώθηκε από εμάς ότι αναφέρονται στο θέμα μας τα μέλη της σχετικής Ομάδας) και τίμησε προσωπικότητες της Λευκίμμης σε μια περίοδο που όντως κανείς δεν αναφερόταν σε αυτές. Τίμησε τους αγωνιστές/κομμουνιστές του ΔΣΕ, αλλά και άλλους Λευκιμμιώτες. Η πρωτοποριακή αυτή συνεισφορά του, είχε αφενός στόχο τη διατήρηση της ιστορίας και του πολιτισμού του τόπου μας και αφετέρου τη διευκόλυνση της αλληλογραφίας για τους δημότες, αφού μέχρι τότε δεν υπήρχαν ονόματα στους δρόμους της Λευκίμμης. Η ονοματοθεσία και μάλιστα βασισμένη σε ιστορικά στοιχεία ήταν ιδιαίτερα σημαντική για εκείνον! Χαίρομαι που ο τόπος που λάτρεψε και οι άνθρωποί του τον τιμούν! Χαίρομαι που το Κόμμα του, το ΚΚΕ, τον τιμά και καταλαβαίνει την πρωτοποριακή και ενωτική κομμουνιστική του δράση και την αμέριστη συνεισφορά του στη Λευκίμμη! Χαίρομαι που υπάρχουν άνθρωποι που δημόσια γράφουν (...) και τον τιμούν! Γιατί το να αναφέρεται κανείς σε γεγονότα και σε ανθρώπους που έγραψαν ιστορία όπως ο πατέρας μου, είναι σημαντικό αντίδοτο στη "λήθη" αλλά και στη "λάσπη"! Ο ίδιος βέβαια θα έλεγε "κάλλιο αργά παρά ποτέ" αν ζούσε. Κλείνοντας, θέλω να κάνω μια μικρή επισήμανση σε σχέση με μια δήλωση που γράφτηκε με το θάνατό του τον Ιούνη του 2019. Δεν χρειάζεται το "ίσως" (σ.σ. εννοεί δήλωση ότι ίσως ήταν ο καλύτερος δήμαρχος που πέρασε από τον τόπο). Ήταν ο καλύτερος δήμαρχος που πέρασε ποτέ από τη Λευκίμμη (και από την Κέρκυρα) και μάλιστα με διαφορά! Λυπάμαι, λυπόταν πολύ και εκείνος, για το γεγονός ότι οι ταμπέλες με τα ονόματα στους δρόμους είναι από τότε παρατημένες και φθαρμένες, οι ταμπέλες με τη σηματοδότηση το ίδιο, το ταχυδρομείο κλειστό, οι δρόμοι κρύβουν παγίδες, τα σκουπίδια βουνό, οι "μυρωδιές" από λύματα συνεχίζουν, το νερό (τι να πει κανείς γι’ αυτό)… ο κατάλογος ατελείωτος. Τότε, εννοώ 36 χρόνια πίσω ή/και σε κάποιες περιπτώσεις 40, είχαν λυθεί προβλήματα και θέματα που είναι άλυτα σήμερα. Επειδή όμως δεν είμαι πεσιμιστής, πιστεύω ότι είναι στα χέρια των συντοπιτών μου η τύχη της Λευκίμμης! Υπάρχουν αντάξιοι συνεχιστές του, μιλώ συγκεκριμένα για τη Λαϊκή Συσπείρωση Λευκίμμης, προκειμένου να συνεχιστεί έστω και αργά το έργο του και η παρακαταθήκη που άφησε. Γιατί, "αν ξυπνήσεις μονομιάς θα 'ρθει ανάποδα ο ντουνιάς"!»

ΑΛΕΚΟΣ ΚΑΣΤΡΙΝΟΣ