Στις 11 Νοεμβρίου 1990 έφυγε από τη ζωή ο Γιάννης Ρίτσος, ένας από τους σημαντικότερους ποιητές της νεότερης Ελλάδας. Με μια ζωή σημαδεμένη από προσωπικές τραγωδίες, ασθένειες, πολιτικές διώξεις, φυλακίσεις και εξορίες, συνέδεσε αδιάρρηκτα την ποίηση με τους κοινωνικούς αγώνες, την ελευθερία και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Από τον «Επιτάφιο», που γεννήθηκε από τη δολοφονία του εργάτη Τάσου Τούση στη Θεσσαλονίκη το 1936, μέχρι τη «Ρωμιοσύνη» και τη «Σονάτα του Σεληνόφωτος», το έργο του μετέτρεψε τον προσωπικό πόνο σε συλλογική μνήμη και την καθημερινή εμπειρία σε υψηλή ποίηση. Κομμουνιστής μέχρι το τέλος της ζωής του, ο Ρίτσος υπερασπίστηκε με συνέπεια τις ιδέες του, ακόμη και μέσα στις πιο σκληρές συνθήκες. Τριάντα έξι χρόνια μετά τον θάνατό του, η ποίηση και το παράδειγμά του εξακολουθούν να εμπνέουν όσους αγωνίζονται για έναν κόσμο χωρίς εκμετάλλευση και καταπίεση.

Στις 11 Νοεμβρίου 1990 έφυγε από τη ζωή ο Γιάννης Ρίτσος, ένας από τους σημαντικότερους ποιητές της νεότερης Ελλάδας. Γεννημένος την Πρωτομαγιά του 1909 στη Μονεμβασιά, συνέδεσε τη ζωή και το έργο του με τους ανθρώπους του μόχθου, τους καταπιεσμένους και όλους όσοι διεκδικούν ελευθερία και αξιοπρέπεια.

Η ζωή του σημαδεύτηκε από αλλεπάλληλες δοκιμασίες. Η οικονομική καταστροφή της οικογένειας, ο θάνατος του αδελφού και της μητέρας του από φυματίωση, η ασθένεια που προσέβαλε και τον ίδιο, αλλά και ο εγκλεισμός του πατέρα και της αδελφής του σε ψυχιατρική κλινική, διαμόρφωσαν μια νεότητα γεμάτη απώλειες. Το 1925 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, εργάστηκε σε διάφορες υπηρεσίες και νοσηλεύτηκε για μεγάλα διαστήματα.

Το 1934 κυκλοφόρησε η πρώτη του ποιητική συλλογή, «Τρακτέρ», άρχισε να συνεργάζεται με τον «Ριζοσπάστη» και εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας, στο οποίο παρέμεινε μέχρι τον θάνατό του. Η επιλογή αυτή είχε βαρύ προσωπικό κόστος: λογοκρισία, φυλακίσεις και εξορίες.

Ο «Επιτάφιος»: Από τον θρήνο της μάνας στη συλλογική κραυγή

Η αφετηρία ενός από τα πιο εμβληματικά έργα του βρίσκεται στον αιματοβαμμένο Μάη του 1936 στη Θεσσαλονίκη. Οι κινητοποιήσεις κορυφώθηκαν με την αιματηρή καταστολή της 9ης Μαΐου. Ανάμεσα στα θύματα ήταν ο καπνεργάτης Τάσος Τούσης. Η φωτογραφία της μητέρας του να θρηνεί γονατισμένη πάνω από το νεκρό σώμα του, δημοσιευμένη στον «Ριζοσπάστη» στις 10 Μαΐου, συγκλόνισε τον Ρίτσο.

Μέσα σε ένα μερόνυχτο έγραψε τον θρήνο της μάνας, που μετατρέπεται σε τραγούδι μιας ολόκληρης τάξης. Τα πρώτα ποιήματα δημοσιεύτηκαν στις 12 Μαΐου και σύντομα κυκλοφόρησε ο «Επιτάφιος». Μετά την επιβολή της δικτατορίας του Μεταξά, τα αντίτυπα που είχαν απομείνει κατασχέθηκαν και κάηκαν μαζί με άλλα απαγορευμένα βιβλία στους Στύλους του Ολυμπίου Διός. Η πυρά, ωστόσο, δεν μπόρεσε να εξαφανίσει το έργο ούτε τη μνήμη των εργατικών αγώνων.

Η ιστορία του «Επιταφίου» διασώζεται και μέσα από πέντε χειρόγραφες σελίδες με αποσπάσματα του έργου, που φυλάσσονται στο Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο, μετά τη δωρεά τους από την ηθοποιό Ασπασία Παπαθανασίου.

Αντίσταση, εξορίες και ποίηση που δεν φιμώθηκε

Στην Κατοχή ο Ρίτσος συνδέθηκε με το ΕΑΜ και συμμετείχε στη μορφωτική του δραστηριότητα. Το 1948 εκτοπίστηκε στη Λήμνο, το 1949 στη Μακρόνησο και στη συνέχεια στον Άη Στράτη. Παρά τις απαγορεύσεις και τις απάνθρωπες συνθήκες, δεν σταμάτησε να γράφει. Στίχοι σε τσιγαρόχαρτα και χειρόγραφα που κρύβονταν σε μπουκάλια ή θάβονταν στη γη διασώθηκαν χάρη και στη βοήθεια συνεξορίστων του. Απολύθηκε το 1952, χωρίς να υπογράψει δήλωση μετανοίας.

Η εξορία τροφοδότησε έργα όπως η «Ρωμιοσύνη» και τα «Καπνισμένα Τσουκάλια». Στη «Ρωμιοσύνη» η Ελλάδα και ο λαός της αναδύονται μέσα από τις πληγές, τις θυσίες και τον αδιάκοπο αγώνα για ελευθερία και δικαιοσύνη. Το 1957 κυκλοφόρησε η «Σονάτα του Σεληνόφωτος», για την οποία τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης. Το 1961 ο «Επιτάφιος» μελοποιήθηκε από τον Μίκη Θεοδωράκη και το 1966 ακολούθησε η «Ρωμιοσύνη», μεταφέροντας τα ποιήματα σε ένα ακόμη ευρύτερο κοινό.

Με τη δικτατορία του 1967 συνελήφθη, εξορίστηκε στη Γυάρο και στη Λέρο και τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό στη Σάμο. Το έργο του απαγορεύτηκε, ενώ η διεθνής αλληλεγγύη ενίσχυσε τη φωνή του. Το 1968 προτάθηκε για το Νόμπελ Λογοτεχνίας από Γάλλους διανοούμενους. Το 1977 τιμήθηκε με το Βραβείο Λένιν για την Ειρήνη.

Η μεγάλη ποίηση μέσα στα απλά πράγματα

Ο Ρίτσος, ωστόσο, δεν υπήρξε μόνο ο ποιητής των εργατικών αγώνων και της πολιτικής αντίστασης. Στο έργο του, με περισσότερες από εκατό ποιητικές συλλογές και συνθέσεις, συνυπάρχουν η Ιστορία, η μυθολογία, η προσωπική μνήμη και η καθημερινότητα. Τα απλά αντικείμενα αποκτούν βαθύτερο νόημα. Στη «Σονάτα του Σεληνόφωτος» και στην «Τέταρτη Διάσταση» αναμετριέται με τον χρόνο, τη μοναξιά, τη φθορά, τις επιθυμίες και τις ματαιώσεις του ανθρώπου.

Ακόμη και μέσα στον φόβο και την ήττα, δεν παραδίδεται στην απελπισία: η φύση αναγεννιέται, η μνήμη αντιστέκεται και η ελπίδα επιμένει. Τα «Δεκαοχτώ λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας» και ο «Αφανισμός της Μήλος» αναδεικνύουν, με διαφορετικούς τρόπους, την αξιοπρέπεια των αδύναμων και τη διαχρονική σύγκρουσή τους με την εξουσία.

Στις 11 Νοεμβρίου 1990 ο Ρίτσος πέθανε και τρεις ημέρες αργότερα ενταφιάστηκε στη γενέτειρά του, τη Μονεμβασιά. Από το 2025, το πατρικό του σπίτι λειτουργεί ως Μουσείο Γιάννη Ρίτσου, κρατώντας ζωντανή τη διαδρομή και τη μνήμη του.

Δεν αντιμετώπισε την τέχνη ως καταφύγιο μακριά από την κοινωνία. Έγραψε για τον εργάτη, τη μάνα, τον εξόριστο και τις μικρές στιγμές της ζωής. Η παρακαταθήκη του δεν περιορίζεται στα χιλιάδες ποιήματα που άφησε. Βρίσκεται και στο παράδειγμα μιας ζωής που δεν απαρνήθηκε τις ιδέες της, ακόμη και μπροστά στις διώξεις. Όσο υπάρχουν άνθρωποι που αντιστέκονται στην αδικία και διεκδικούν έναν κόσμο ελευθερίας, δικαιοσύνης και ανθρωπιάς, η φωνή του Γιάννη Ρίτσου θα εξακολουθεί να περπατά μαζί τους.