Του Μητροφάνη Πατσούρα

Η πορεία της ελληνικής οικονομίας από το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου έως την κατάρρευση της δικτατορίας το 1974 συνιστά μια από τις πιο εντυπωσιακές περιόδους στη νεότερη οικονομική ιστορία της χώρας.

Από το τέλος του εμφυλίου πολέμου ως το 1967, η Ελλάδα κατέγραψε ρυθμούς αύξησης του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος που κυμαίνονταν σταθερά μεταξύ 7% και 8% ετησίως, μια επίδοση που την κατέτασσε δεύτερη παγκοσμίως αμέσως μετά την Ιαπωνία. Ωστόσο, η μεταπολεμική αυτή απογείωση –γνωστή ως το «ελληνικό οικονομικό θαύμα»– οφειλόταν κατά κύριο λόγο στο φαινόμενο της σύγκλισης και στην εξαιρετικά χαμηλή αφετηρία της χώρας. Σύμφωνα με τη θεωρία της σύγκλισης, μια οικονομία που βρίσκεται σε κατάσταση οξείας υστέρησης μπορεί να επιτύχει αλματώδεις ρυθμούς μεγέθυνσης υιοθετώντας έτοιμη τεχνολογία, τεχνογνωσία και παραγωγικές μεθόδους από τις προηγμένες χώρες. Επειδή η αρχική βάση κεφαλαίου στην μεταπολεμική Ελλάδα ήταν πέραν απο κατεστραμμένη και αρκετά καθυστερημένη, κάθε νέα επένδυση σε υποδομές και μηχανισμούς απέδιδε δυσανάλογα υψηλή οριακή παραγωγικότητα, μεταφραζόμενη σε εντυπωσιακά ποσοστιαία άλματα του ΑΕΠ που αποτύπωναν κυρίως την ταχύτητα κάλυψης του ιστορικού κενού. Η περίοδος αυτή οδήγησε στον εξαπλασιασμό της οικονομικής δραστηριότητας και στη ριζική μεταμόρφωση μιας κατεστραμμένης, αγροτικής κοινωνίας σε μια διαφοροποιημένη οικονομία μικτής δομής.

Καθοριστική τομή αποτέλεσε η νομισματική μεταρρύθμιση του 1953,με την υποτίμηση της δραχμής κατά 50% έναντι του δολαρίου. Η κίνηση αυτή εξάλειψε τον πληθωρισμό της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου, έδωσε ανάσα στις εξαγωγές και προσέλκυσε ξένα κεφάλαια. Παράλληλα, κατά την προδικτατορική περίοδο της δεκαετίας του 1950, η αθρόα οικονομική και στρατιωτική εισροή κεφαλαίων μέσω του Σχεδίου Μάρσαλ και του Δόγματος Τρούμαν διοχετεύθηκε στην ενίσχυση του εγχώριου πολιτικού και στρατιωτικού καθεστώτος. Υπό την πίεση της κομμουνιστικής απειλής στην Ανατολική Μεσόγειο και στο πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου, οι Ηνωμένες Πολιτείες χρηματοδότησαν αδρά τις φιλοαμερικανικές δυνάμεις και τις κρατικές δομές, ώστε να διαμορφώσουν ένα πλήρως ελεγχόμενο πολιτικό σκηνικό χρόνια πριν την επιβολή της Χούντας. Ταυτόχρονα, ένα μέρος αυτών των πόρων κατευθύνθηκε στη θεμελίωση βασικών υποδομών, όπως η κατασκευή οδικών δικτύων, λιμανιών και η ίδρυση της Δημόσιας Επιχείρησης Ηλεκτρισμού, η οποία ηλεκτροδότησε την επικράτεια και έδωσε ώθηση στη βιομηχανική παραγωγή, εξυπηρετώντας παράλληλα τους γεωστρατηγικούς σχεδιασμούς της Δύσης. Στο πλαίσιο αυτής της διαδικασίας σύγκλισης, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της χώρας –από 140 δολάρια το 1949– έφτασε σε περίπου 850 δολάρια ως το 1966.

Την ίδια περίοδο, η εσωτερική οικονομία τροφοδοτήθηκε από το σύστημα της αντιπαροχής. Η θεσμοθέτηση αυτής της πρακτικής επέτρεψε την ανέγερση πολυκατοικιών στα μεγάλα αστικά κέντρα χωρίς αρχικό κεφάλαιο από τους κατασκευαστές, απορροφώντας εκατοντάδες χιλιάδες εργαζομένους από την επαρχία, κινητοποιώντας δεκάδες συναφή επαγγέλματα και αλλάζοντας ριζικά την αρχιτεκτονική και πληθυσμιακή φυσιογνωμία των πόλεων. Επίσης, η εξωτερική οικονομική ισορροπία υποστηρίχθηκε από τα αδιάλειπτα εμβάσματα των εκατοντάδων χιλιάδων Ελλήνων μεταναστών που εργάζονταν στη Δυτική Γερμανία, στην Αυστραλία και στις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς και από την αλματώδη άνοδο του ελληνόκτητου εμπορικού στόλου, ο οποίος αναδείχθηκε σε ναυτιλιακή υπερδύναμη, εισάγοντας αρκετά μεγάλα ποσά ξένου συναλλάγματος στην εγχώρια αγορά.

Αυτή η αναπτυξιακή πορεία συνοδεύτηκε από τη σταδιακή στροφή της χώρας προς τη βαριά βιομηχανία και τη μεταποίηση. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1960 πραγματοποιήθηκαν εμβληματικές ξένες και εγχώριες επενδύσεις, όπως η εγκατάσταση των διυλιστηρίων, η ίδρυση της εταιρείας Αλουμίνιον της Ελλάδος και μεγάλες επενδύσεις στον τομέα των χημικών και των κατασκευαστικών υλικών.

Η Χούντα των συνταγματαρχών, στην προσπάθειά της να δημιουργήσει ένα δίκτυο ευνοούμενων και υποστηρικτών, ανέκοψε απότομα αυτόν τον ορθολογικό αναπτυξιακό σχεδιασμό. Παρότι στα πρώτα χρόνια του καθεστώτος οι δείκτες του ΑΕΠ συνέχισαν να κινούνται ανοδικά, η εικόνα αυτή ήταν απατηλή, καθώς στηριζόταν στην αδράνεια και τη μομέντουμ των προηγούμενων επενδύσεων. Στην πράξη, οι κυβερνήσεις της Χούντας εγκατέλειψαν τις μακροπρόθεσμες παραγωγικές επενδύσεις σε υποδομές και βιομηχανική τεχνολογία, αντικαθιστώντας τες με μια πολιτική βραχυπρόθεσμου λαϊκισμού και ευκαιριακών παροχών.

Το οικονομικό μοντέλο μετατοπίστηκε βίαια από τη βιομηχανική παραγωγή στην αλόγιστη πιστωτική επέκταση και στην υπερβολική πριμοδότηση του κατασκευαστικού τομέα, παράγοντας προσωρινή απασχόληση και επιφανειακό πλούτο χωρίς όμως να δημιουργεί διεθνώς ανταγωνιστικά προϊόντα ή εξαγωγική βάση. Παράλληλα, το τραπεζικό σύστημα χρησιμοποιήθηκε ως εργαλείο πελατειακών σχέσεων, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη μονομερή διαγραφή των αγροτικών χρεών το 1968 όπου με την κίνηση αυτή, το καθεστώς αποδιοργάνωσε οικονομικά την Αγροτική Τράπεζα και καλλιέργησε στην κοινωνία την προσδοκία της χαριστικής διαγραφής, θεμελιώνοντας έτσι μια διαχρονικά στρεβλή κουλτούρα μη εξυπηρέτησης δανείων. Την ίδια στιγμή, η χορήγηση ευνοϊκών, αθρόων δανείων με ελάχιστες εγγυήσεις σε ευνοούμενους επιχειρηματίες και κατασκευαστές οδήγησε σε διαπλοκή και πελατειακές εκροές, σε υπερτιμολογημένα έργα αμφιβόλου χρησιμότητας και σε συσσώρευση επισφαλών χαρτοφυλακίων στα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα.

Αυτή η συσσώρευση εσωτερικών ανισορροπιών και η αλόγιστη διοχέτευση χρήματος στην αγορά με μη παραγωγική πιστωτική επέκταση οδήγησαν στην επικίνδυνη υπερθέρμανση της οικονομίας. Ο πληθωρισμός, ο οποίος παρέμενε καθηλωμένος σε οριακά επίπεδα καθ' όλη τη δεκαετία του '50 και '60, άρχισε να εκτοξεύεται από το 1972, επιβαρυνόμενος ήδη από την κατάρρευση του διεθνούς νομισματικού συστήματος του Μπρέτον Γουντς το 1971. Η κατάργηση της μετατρεψιμότητας του δολαρίου σε χρυσό και η αποσταθεροποίηση των σταθερών ισοτιμιών αποσυντόνισαν το παγκόσμιο εμπόριο, πυροδοτώντας διεθνείς πληθωριστικές πιέσεις. Όταν το 1973 εκδηλώθηκε το διεθνές πετρελαϊκό σοκ με την τεράστια αύξηση της τιμής του αργού πετρελαίου, η ελληνική οικονομία βρέθηκε απολύτως ανοχύρωτη, στερούμενη συναλλαγματικών αποθεμάτων και διαρθρωτικής ευελιξίας. Ο πληθωρισμός εκτινάχθηκε άνω του 30%, διαλύοντας τη νομισματική σταθερότητα που είχε οικοδομηθεί τα προηγούμενα χρόνια.

Η κατάρρευση της δικτατορίας το 1974, επισφραγισμένη και από την τραγωδία της Κύπρου και την τεράστια δημοσιονομική επιβάρυνση της επιστράτευσης, παρέδωσε στη Μεταπολίτευση μια οικονομία σε κατάσταση βαθιού στασιμοπληθωρισμού. Με αρνητικούς ρυθμούς ανάπτυξης, διογκωμένα ελλείμματα στο ισοζύγιο πληρωμών και εξαντλημένα τα αποθέματα ασφαλείας, τα περιθώρια περαιτέρω ανάκαμψης ήταν ούτως ή άλλως περιορισμένα λόγω της μακροπρόθεσμης τάσης πτώσης του ποσοστού κέρδους στον κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής —ωστόσο, η πολιτική της Χούντας επιτάχυνε βίαια αυτή τη διαδικασία. Έτσι, η Χούντα λειτουργώντας ως καταλύτης έσπασε τη μεταπολεμική αναπτυξιακή αλυσίδα, μετατρέποντας τις τελευταίες αναθυμιάσεις του «ελληνικού θαύματος» σε μια πρόσκαιρη φούσκα δανεικών και πληθωρισμού.