Στις 11 Νοεμβρίου 1918 έληξε επίσημα ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος με την ανακωχή της Κομπιέν. Η τετραετής αιματοχυσία προκάλεσε εκατομμύρια νεκρούς και τραυματίες, οδήγησε στην κατάρρευση τεσσάρων αυτοκρατοριών και άλλαξε ριζικά τον πολιτικό χάρτη της Ευρώπης. Η Διάσκεψη του Παρισιού και οι μεταπολεμικές συνθήκες αναδιαμόρφωσαν τα σύνορα και μοίρασαν αποικίες και σφαίρες επιρροής, ενώ η Ελλάδα οδηγήθηκε στη Μικρασιατική Καταστροφή. Η ίδρυση της Κοινωνίας των Εθνών δεν απέτρεψε τις νέες συγκρούσεις, καθώς οι αντιθέσεις, οι εθνικισμοί και οι εξοπλισμοί προετοίμασαν το έδαφος για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

11 Νοέμβρη 1918: Έληξε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος – Το αιματοβαμμένο ξαναμοίρασμα του κόσμου και η γέννηση μιας νέας εποχής

Στις 11 Νοεμβρίου 1918, στις 11 το πρωί, σίγησαν τα όπλα στα χαρακώματα της Ευρώπης, σηματοδοτώντας το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Τέσσερα χρόνια αιματοχυσίας, εκατομμύρια νεκροί και τραυματίες, τέσσερις αυτοκρατορίες που κατέρρευσαν και ένας νέος παγκόσμιος συσχετισμός δυνάμεων. Η ανακωχή της Κομπιέν δεν έφερε, ωστόσο, τη διαρκή ειρήνη. Οι συνθήκες που ακολούθησαν αναδιαμόρφωσαν τον χάρτη, δημιούργησαν νέα κράτη, αναζωπύρωσαν εθνικισμούς και έσπειραν τους σπόρους μιας ακόμη μεγαλύτερης πολεμικής σύγκρουσης.

Η ανακωχή της Κομπιέν και το τέλος της αιματοχυσίας

Τα ξημερώματα της 11ης Νοεμβρίου 1918, σε ένα σιδηροδρομικό βαγόνι στο δάσος της Κομπιέν, στη βόρεια Γαλλία, η γερμανική αντιπροσωπεία υπέγραψε την ανακωχή με τις δυνάμεις της Αντάντ. Επικεφαλής της συμμαχικής πλευράς ήταν ο Γάλλος στρατάρχης Φερδινάνδος Φος. Έξι ώρες αργότερα, στις 11 ακριβώς, τέθηκε σε ισχύ η διαταγή «παύσατε πυρ». Στους δρόμους του Λονδίνου, του Παρισιού και της Ρώμης χιλιάδες άνθρωποι πανηγύριζαν τη λήξη του πολέμου.

Η Γερμανία είχε φτάσει στην κατάρρευση. Ο ναυτικός αποκλεισμός της Αντάντ είχε προκαλέσει σοβαρές ελλείψεις τροφίμων και πολεμικού υλικού, ενώ οι στρατιωτικές ήττες και η εξάντληση του πληθυσμού είχαν υπονομεύσει τη δυνατότητα συνέχισης του πολέμου. Καθοριστικό ρόλο έπαιξαν και οι εσωτερικές εξεγέρσεις. Η Νοεμβριανή Επανάσταση των εργατών και των ναυτών οδήγησε στην παραίτηση του Κάιζερ Γουλιέλμου Β΄ και στην ανακήρυξη της Γερμανικής Δημοκρατίας.

Η υπογραφή της ανακωχής ήταν το αποτέλεσμα μιας ευρύτερης αποσύνθεσης των Κεντρικών Δυνάμεων. Είχαν προηγηθεί η συνθηκολόγηση της Βουλγαρίας, στις 29 Σεπτεμβρίου, της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, στις 30 Οκτωβρίου, και της Αυστροουγγαρίας, στις 3 Νοεμβρίου 1918.

Ένας πόλεμος για αγορές, αποικίες και σφαίρες επιρροής

Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος (1914-1918) δεν ήταν απλώς μια σύγκρουση κρατών. Υπήρξε η πρώτη μεγάλη βιομηχανοποιημένη ιμπεριαλιστική αναμέτρηση, αποτέλεσμα των ανταγωνισμών ανάμεσα στις μεγάλες καπιταλιστικές και αποικιοκρατικές δυνάμεις για τον έλεγχο αγορών, πρώτων υλών, αποικιών και σφαιρών επιρροής.

Η Αντάντ, με βασικές δυνάμεις τη Βρετανία, τη Γαλλία και τη Ρωσία, στην οποία προσχώρησαν αργότερα η Ιταλία και οι ΗΠΑ, συγκρούστηκε με τις Κεντρικές Δυνάμεις, με κυριότερες τη Γερμανία, την Αυστροουγγαρία και την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Η επιστήμη και η βιομηχανία επιστρατεύτηκαν μαζικά στην υπηρεσία του θανάτου. Πολυβόλα, άρματα μάχης, υποβρύχια, αεροπλάνα και χημικά όπλα μετέτρεψαν τα πεδία των μαχών, από το Βερντέν και τον Σομ μέχρι τα Βαλκάνια, σε απέραντα νεκροταφεία.

Στον πόλεμο συμμετείχαν 34 κράτη, με περίπου 70 εκατομμύρια άνδρες υπό τα όπλα. Οι εκτιμήσεις για τις ανθρώπινες απώλειες διαφέρουν, αλλά οι νεκροί υπολογίζονται σε εκατομμύρια, με τις στρατιωτικές απώλειες να ξεπερνούν τα 8,5 εκατομμύρια και τους τραυματίες τα 20 εκατομμύρια. Πίσω από τους αριθμούς βρίσκονταν ο ανθρώπινος πόνος, η πείνα, οι επιδημίες, οι αναπηρίες και η κοινωνική εξαθλίωση. Την ίδια στιγμή, τα κέρδη των μεγάλων οικονομικών συμφερόντων εκτοξεύονταν, ενώ οι εργαζόμενοι πλήρωναν το βαρύτερο τίμημα.

Η Οκτωβριανή Επανάσταση και η νέα πραγματικότητα

Η αποχώρηση της Ρωσίας από τον πόλεμο, μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 και τη Συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ το 1918, άλλαξε σημαντικά τους συσχετισμούς. Η επανάσταση, που ανέτρεψε την παλιά εξουσία, έφερε στο προσκήνιο το αίτημα της ειρήνης και επηρέασε βαθιά το διεθνές εργατικό και επαναστατικό κίνημα.

Παράλληλα, η κατάρρευση της Γερμανικής, της Ρωσικής, της Αυστροουγγρικής και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σηματοδότησε το τέλος μιας ιστορικής εποχής. Όπως επισημαίνει ο ιστορικός Έρικ Χόμπσμπαουμ, το εθνικό κράτος αναδείχθηκε σε κυρίαρχη μορφή πολιτικής οργάνωσης στην Ευρώπη. Παλαιοί υπήκοοι διεκδίκησαν να γίνουν πολίτες νέων κρατών, ενώ δημιουργήθηκαν η Πολωνία, η Τσεχοσλοβακία, η Γιουγκοσλαβία και άλλα κράτη της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης.

Ωστόσο, η αυτοδιάθεση των λαών εφαρμόστηκε επιλεκτικά. Νέες εθνικές μειονότητες εγκλωβίστηκαν σε κράτη με διαφορετική εθνική ταυτότητα, ενώ οι εδαφικές διευθετήσεις δημιούργησαν νέες αδικίες και αλυτρωτικές διεκδικήσεις.

Οι συνθήκες ειρήνης και το νέο μοίρασμα του κόσμου

Η Διάσκεψη Ειρήνης του Παρισιού, που ξεκίνησε στις 18 Ιανουαρίου 1919, αποτέλεσε το πεδίο διαπραγμάτευσης για τη μεταπολεμική αναδιανομή εδαφών και σφαιρών επιρροής. Οι αποφάσεις καθορίστηκαν κυρίως από τους ηγέτες των τριών μεγάλων νικητριών δυνάμεων: τον Αμερικανό πρόεδρο Γούντροου Ουίλσον, τον Βρετανό πρωθυπουργό Λόιντ Τζορτζ και τον Γάλλο πρωθυπουργό Ζορζ Κλεμανσό.

Στις 28 Ιουνίου 1919 υπογράφηκε η Συνθήκη των Βερσαλλιών με τη Γερμανία, η οποία υποχρεώθηκε σε αφοπλισμό, εδαφικές παραχωρήσεις και πολεμικές αποζημιώσεις, αναλαμβάνοντας την ευθύνη για τις καταστροφές του πολέμου. Ακολούθησαν η Συνθήκη του Αγίου Γερμανού με την Αυστρία (1919), του Νεϊγύ με τη Βουλγαρία (1919), του Τριανόν με την Ουγγαρία (1920) και των Σεβρών με την Οθωμανική Αυτοκρατορία (1920).

Παρά τις διακηρύξεις για αυτοδιάθεση των λαών και ειρηνική συνύπαρξη, οι νικητές προχώρησαν σε ένα νέο μοίρασμα των αποικιών, μέσω του συστήματος των «Εντολών». Η Βρετανία και η Γαλλία απέκτησαν τον έλεγχο σημαντικών εδαφών στη Μέση Ανατολή και την Αφρική, ενώ η Σοβιετική Ρωσία αποκλείστηκε από τις διαπραγματεύσεις.

Η Ελλάδα βρέθηκε επίσης στο επίκεντρο των ανταγωνισμών. Η εμπλοκή της στη Μικρασιατική Εκστρατεία, στο πλαίσιο των σχεδιασμών των μεγάλων δυνάμεων, κατέληξε στην ήττα του ελληνικού στρατού και τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922. Η Συνθήκη της Λωζάννης, το 1923, επισφράγισε τη νέα πραγματικότητα και την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών, με περισσότερους από 1,2 εκατομμύρια Έλληνες να εγκαταλείπουν τις πατρογονικές τους εστίες.

Η αποτυχημένη υπόσχεση της διαρκούς ειρήνης

Με πρωτοβουλία του Ουίλσον ιδρύθηκε η Κοινωνία των Εθνών, με διακηρυγμένο στόχο την αποτροπή νέων πολέμων. Ωστόσο, χωρίς αποτελεσματικούς μηχανισμούς επιβολής των αποφάσεών της και με τις ΗΠΑ εκτός του οργανισμού, αποδείχθηκε ανίκανη να αντιμετωπίσει τις επιθετικές ενέργειες των ισχυρών κρατών. Η αδυναμία της φάνηκε χαρακτηριστικά στην ιταλική κατάληψη της Κέρκυρας το 1923, αλλά και αργότερα στην κατάληψη της Μαντζουρίας από την Ιαπωνία και της Αιθιοπίας από την Ιταλία.

Οι σκληροί όροι των Βερσαλλιών, η οικονομική και πολιτική ταπείνωση της Γερμανίας, οι εθνικιστικοί ανταγωνισμοί και η κούρσα των εξοπλισμών συνέβαλαν στη διαμόρφωση των συνθηκών που οδήγησαν στον φασισμό, στον ναζισμό και τελικά στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, μόλις δύο δεκαετίες αργότερα.

Ο πόλεμος που διαφημίστηκε ως εκείνος που θα τερμάτιζε όλους τους πολέμους δεν εξάλειψε τον μιλιταρισμό και τις αιτίες των συγκρούσεων. Αντίθετα, άφησε πίσω του μια Ευρώπη βαθιά τραυματισμένη και έναν κόσμο που είχε πλέον διαφορετικό κέντρο ισχύος, με τις ΗΠΑ να αναδεικνύονται σε κυρίαρχη παγκόσμια δύναμη.

108 χρόνια μετά, η 11η Νοεμβρίου 1918 παραμένει μια ημερομηνία ιστορικής μνήμης και προβληματισμού. Η ιστορία του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου υπενθυμίζει ότι πίσω από τις μεγάλες διακηρύξεις περί πατρίδας, ελευθερίας και ειρήνης κρύβονται συχνά σκληροί οικονομικοί και γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί. Οι λαοί πληρώνουν με το αίμα τους τις αποφάσεις των ισχυρών, ενώ τα συμφέροντα που γεννούν τις πολεμικές συγκρούσεις εξακολουθούν να διεκδικούν το δικό τους μερίδιο στον κόσμο.