Ο Ιωάννης Συκουτρής γεννήθηκε την 1η Δεκεμβρίου 1901 στη Σμύρνη της Μικράς Ασίας. Γόνος φτωχής και πολυμελούς οικογένειας από τη Χίο, πέρασε δύσκολα παιδικά και νεανικά χρόνια.  Η αγάπη του για τη μάθηση και η εκπληκτική του ικανότητα στην αρχαία ελληνική γλώσσα τον ξεχώρισαν από μικρή ηλικία. Ωστόσο, χάρη στην ακόρεστη δίψα του για μάθηση, κατόρθωσε να ολοκληρώσει με άριστα τις εγκύκλιες σπουδές του στην Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης το 1918.

Το 1918 αποφοίτησε από την Ευαγγελική Σχολή και διορίστηκε δάσκαλος σε χωριό της Μανγησίας, ενώ ένα χρόνο αργότερα μετακόμισε στην Αθήνα για να σπουδάσει στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Οι σπουδές του επεκτάθηκαν στη Γερμανία, σε πανεπιστήμια όπως το Βερολίνο και η Λειψία, δίπλα σε κορυφαίους φιλολόγους όπως ο Ούλριχ Βιλαμόβιτς και ο Βέρνερ Γιέγκερ.

Παρά τις δελεαστικές προτάσεις από ξένα πανεπιστήμια, ο Συκουτρής επέμενε να παραμείνει στην Ελλάδα, με σκοπό να υπηρετήσει τη φυσική του πατρίδα και τη διανόηση της ελληνικής κοινωνίας.

Το έργο που τον στοίχειωσε: Η μετάφραση του «Συμποσίου»

Το 1936, ο Ιωάννης Συκουτρής επιχείρησε να αναλάβει τη θέση καθηγητή Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών. Ωστόσο, η προσπάθειά του αντιμετωπίστηκε με έντονη αντίδραση από εχθρούς του, που χρησιμοποίησαν τη μετάφραση του «Συμποσίου» του Πλάτωνα για να τον συκοφαντήσουν.

Κατηγορήθηκε ψευδώς ως άθεος, λόγω των αναφορών του στις γενετήσιες σχέσεις στην αρχαία Ελλάδα, και υπέστη απαξίωση και διωγμό από συναδέλφους, εκδότες και δημόσιους φορείς. Παρά τις αποδείξεις της ακρίβειας της μετάφρασής του, ο Συκουτρής βυθίστηκε στην κατάθλιψη, η οποία οδήγησε στην τραγική αυτοκτονία του στις 22 Σεπτεμβρίου 1937, σε δωμάτιο του ξενοδοχείου «Κεντρικόν» στην Κόρινθο.

Ένα μικρό απόσπασμα από επιστολή του προς τη μαθήτριά του και φίλη του, Αγλαΐα Φακάλου-Μακάρωφ, δείχνει την εσωτερική του αγωνία:

«Ολοένα αισθάνομαι να σκοτεινιάζη γύρω μου και μέσα μου… Τραυώ διαρκώς μπροστά και απόπειρες κάνω πολλές να ξεφύγω από το πολυδαίδαλο αδιέξοδο που μ’ έχει σπρώξει η ζωή, η μοίρα μου καλύτερα…»

Στις 18 Σεπτεμβρίου 1937 ο Συκουτρής ταξίδεψε με τρένο για την Κόρινθο, όπου και έμεινε σε ξενοδοχείο και συναντήθηκε επανειλημμένα με τον φίλο του φιλόλογο Ιωάννη Γιαμπουράνη. Την Τρίτη 21 Σεπτεμβρίου ο Συκουτρής αποφάσισε να ανέβει στον Ακροκόρινθο για να θαυμάσει -για τελευταία φορά όπως αποδείχθηκε - τη Ελληνική φύση. Ζήτησε από κάποιο ημιονηγό να τον βοηθήσει να ανέβει και στη άρνηση του απάντησε: "θα κάνω μόνος μου και αυτό τον τελευταίο δρόμο". Εκεί στον Ακροκόρινθο ο Συκουτρής θα γράψει ένα δυσανάγνωστο βιαστικό σημείωμα προς τον καθηγητή του πολυτεχνείου Άγγελο Καλαμαρά στο οποίο κληροδοτούσε τα βιβλία του στην Ακαδημία, άφηνε ένα χρηματικό πόσο στην γυναίκα του και ζητούσε να δημοσιευτεί το τμήμα της εισαγωγής στην "ποιητική" του Αριστοτέλη που είχε ολοκληρώσει χωρίς κανείς να προσπαθήσει να το συμπληρώσει. Το βράδυ της ίδια ημέρας ο Συκουτρής επέστρεψε στο ξενοδοχείο κατάκοπος. Την επόμενη ημέρα βρέθηκε στο δωμάτιο του νεκρός από συγκοπή της καρδιάς. Οι εφημερίδες της εποχής έγραψαν την συγκοπή ως αιτία του θανάτου, αλλά λίγους μήνες μετά μαθεύτηκε πως ο Συκουτρής είχε αυτοκτονήσει με ισχυρή δόση veronal. Ο θάνατος του έκανε μεγάλη εντύπωση στον πνευματικό κόσμο της εποχής του, ο οποίος παρέστη στην κηδεία του στις 24 Σεπτεμβρίου 1937 στο Α΄ νεκροταφείο. Για πολλά χρόνια υπήρχε η αμφιβολία αν αυτοκτόνησε ή πέθανε λόγω προβλήματος που είχε στην καρδιά, σήμερα όμως δεν υπάρχει πλέον καμία αμφιβολία.

Οι επιστολές και η ανθρώπινη πλευρά του Συκουτρή

Στις επιστολές του προς τις μαθήτριές του Αγλαΐα Φακάλου, Μαρία Κακισοπούλου, Μαρίκα Στρομπούλη και Ηρώ Κουρμπέτη, αποτυπώνεται η τρυφερότητα και η πλατωνική του αγάπη. Ο Συκουτρής ήταν δημοφιλής, και οι σχέσεις του με τις θαυμάστριές του αναδεικνύουν μια συναισθηματική ευαισθησία που δεν ήταν αποκομμένη από το πνεύμα και τη διδασκαλία του.

Στις επιστολές αυτές εμφανίζεται η ενσωμάτωση προσωπικών και φιλοσοφικών προβληματισμών, οι οποίοι αφορούν τόσο την αδικία που υπέστη στο πανεπιστήμιο όσο και την απογοήτευση από τη Γερμανία του εθνικοσοσιαλισμού, όπου είχε προσδοκίες για πνευματική αναγέννηση.

Η μυθική διάσταση της αυτοκτονίας - Ο Συκουτρής και η ελληνική παράδοση

Η αυτοκτονία του Συκουτρή έγινε με το πέρασμα του χρόνου μυθική, καθώς συνοδεύεται από πλήθος αφηγήσεων, ερμηνειών και φημών. Κάποιοι τη συνδέουν με υποτιθέμενη κρυφή ομοφυλοφιλία· άλλοι με το πολυδαίδαλο αδιέξοδο της ζωής του, τις συκοφαντίες και την κοινωνική αδικία που υπέστη. Η αλήθεια είναι ότι, παρά το αδιαμφισβήτητο έργο του, δεν εξελέγη καθηγητής και παρέμεινε υφηγητής ως το τέλος της ζωής του.

Πώς ν’ αντέξει ένας ευαίσθητος δάσκαλος όταν ο κίτρινος Τύπος δημοσίευε καθημερινά τα τηλεγραφήματα των εκδορέων Πατρών, του συλλόγου γονέων, της εφορίας και της εκπαιδευτικής περιφέρειας τάδε και δείνα που καταδίκαζαν τον αναίσχυντο, τον υπερασπιστή των κιναίδων, τον διαφθορέα της νεολαίας, τον άθεο Συκουτρή. Η Ελλάδα έχασε στα 36 χρόνια του μια μεγάλη φερέλπιδα διεθνή επιστημονική προσωπικότητα. Οι ίδιοι άνθρωποι που καταδίωξαν στο Αθήνησι τον Συκουτρή, αργότερα με τη «Δίκη των τόνων» κυνήγησαν τον Ιωάννη Κακριδή και άλλους σπουδαίους διανοούμενους.

Ο Συκουτρής δεν ήταν μόνο μεταφραστής και φιλόλογος· υπήρξε καθηγητής της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας, με βαθιά γνώση του πολιτισμού και των κοινωνικών θεσμών της αρχαιότητας. Η μελέτη του για τον Πλάτωνα και το έργο «Συμπόσιον» αποκάλυπτε τη σημασία της αγάπης, του Έρωτα και της μετριοπάθειας, όπως αποτυπώνονται στους αρχαίους μύθους και στις φιλοσοφικές του αναλύσεις.

Η αμερικανική φιλολογική σκηνή έχει τιμήσει τα έργα του Συκουτρή, όπως αναδεικνύει ο Alexander Nazarian στους Times της Νέας Υόρκης, αναφερόμενος στις κοινωνικές και οινοποτικές συνήθειες της αρχαίας Ελλάδας. Η σχέση των Ελλήνων με το κρασί, η εκτίμηση στη μέτρια κατανάλωση και η σύνδεσή του με τη φιλοσοφική συζήτηση, αποτελούν ζωντανά παραδείγματα της πολιτισμικής ωριμότητας των αρχαίων Ελλήνων.

Η παρακαταθήκη του Συκουτρή

Η ζωή και το έργο του Συκουτρή δείχνουν ότι η αναζήτηση της αλήθειας δεν είναι ποτέ χωρίς κόστος. Το έργο του, οι μεταφράσεις και οι αναλύσεις του στο «Συμπόσιον» του Πλάτωνα, η προσέγγιση του Έρωτα και της φιλοσοφικής αγάπης, διδάσκονται ως παρακαταθήκη της ελληνικής πνευματικής παράδοσης.

Οι επιστολές του, η τραγική αυτοκτονία και η διαρκής αναφορά στις κοινωνικές αδικίες της εποχής συνθέτουν μια ζωντανή εικόνα του Συκουτρή ως ανθρώπου, δασκάλου και διανοούμενου, αφήνοντας ένα πολύτιμο μάθημα για τη δύναμη της σκέψης και της πνευματικής ακεραιότητας.

Από το ογκώδες συγγραφικό, μεταφραστικό και κριτικό έργο του ξεχωρίζουν οι μελέτες και μεταφράσεις:

• «Φιλολογία και ζωή» (εναρκτήριο πανεπιστημιακό μάθημα, 1931)
• «Ταντέους Ζιελίνσκι: Ημείς και οι Αρχαίοι» (εισαγωγή μετάφραση, 1931)
• «Η διδασκαλία της νεοελληνικής λογοτεχνίας» (1932)
• «Πλατωνικός Ευαγγελισμός» (1932)
• «Μαξ Βέμπερ: Η επιστήμη ως επάγγελμα» (εισαγωγή και μετάφραση, 1932)
• «Αρχαίος και νεώτερος λυρισμός» (1932)
• «Η βιβλιογραφία τής νεοελληνικής λογοτεχνίας» (1933-1934)
• «Τα σύγχρονα προβλήματα τής πνευματικής μας ζωής» (1935)
• «Κριτικοί εκδόσεις νεοελληνικών λογοτεχνημάτων» (1935)
• «Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου του Κ. Παλαμά» (1936)
• «Η ελληνική αρχαιότης και η μεταπολεμική πνευματική ζωή» (1936)
• «Επιτάφιοι προς τιμήν των πεσόντων εις τας αρχαίας Αθήνας» (1937)
• «Φιλοσοφία της ζωής» (1937)

Παραθέτουμε τους στίχους του Άγγελου Σικελιανού, που δίνουν φωνή σ' εκείνους που ορφάνεψαν με τον θάνατό του, που ένιωσαν το μέγεθος της απώλειας, και τον θρήνησαν.

«Στο μυστικόν ανήφορο, τον ύστερο που επήρες,
ψηλά στον Ακροκόρινθο, να ξάστραψαν μπροστά Σου,
ως την κορφή της Άσκησης, σα νάταν μια, οι τρεις
Μοίρες;
Α, πώς εχτύπαε δυνατά, την ώρ' αυτή, η καρδιά Σου!
Κάτου στον κάμπο, ταπεινές φωνές, πικρές και στείρες,
στη χλαλοή τους έσμιγαν, ανόσια, τ' όνομά Σου.
Απάνω εκεί, σα ν' άνοιγαν οι αιώνιες του Πηγάσου
φτερούγες, του άνεμου γλυκά πώς έπαιζαν οι λύρες!
Κι α, πώς θα νάταν δυνατό, σα γύριζες και πάλι
στον όχλο, για την άνιση που Σε καρτέραε πάλη,
όλο Σου το αίμα μονομιά ξοπίσω να μη φύγει,
με την ιερή που σ' τόθρεψε πλατωνική μανία,
βαθιά, προς την απόκρυφη του Ηράκλειτου Αρμονία
που, απάνω κι απ' το θάνατο, την αφουκρώνται οι Λίγοι;»