Γύρω από το ζήτημα της ιστορίας, ως επιστήμης του ανθρώπου, έχουν αναπτυχθεί διάφορες προσεγγίσεις και δεν είναι διόλου μικρή η αντιπαράθεση γύρω από αυτές.

Η παλιά ιστοριογραφία ήταν βασισμένη πάνω στη δύναμη των κεντρικών προσώπων (βασιλιάδες-ισχυροί) και αναπτυσσόταν γύρω από αυτούς, με τους θρησκευτικούς πολέμους να έχουν ένα ισχυρό μερίδιο. Ο ορθολογισμός, που σε μεγάλο βαθμό κυριάρχησε μετά τις αστικές επαναστάσεις, και η γεγονοτολογία αργότερα είδαν την ιστορία ως άθροισμα μεγάλων γεγονότων (πόλεμοι, κατακτήσεις κλπ). «Φέρτε μου γεγονότα» έλεγε ένας εκπρόσωπος της ιστορικής γεγονοτολογίας και αυτή η σχολή φάνταζε αντικειμενική και αμερόληπτη.

Ωστόσο, ο ιστορικός υλισμός και οι μετέπειτα σχολές που επηρέασε «σκάβουν» βαθύτερα την ιστορική επιστήμη. Ρίχνουν βάρος στη γενεσιουργό αιτία πού είναι οι οικονομικές-κοινωνικές συνθήκες, τις οποίες θεωρούν μήτρα των κοινωνικών πραγμάτων. Ρίχνουν βάρος στην πάλη των βασικών τάξεων και θεωρούν πώς οι ίδιες γεννιούνται και αναπαράγονται μέσα σε δοσμένα πλαίσια, δεν πέφτουν από το κεφάλι των ηγεμόνων ή τις γραφές της «αγίας γραφής».

Δίνουν προτεραιότητα στις υλικές συνθήκες που ορίζουν τη ζωή των ανθρώπων και έτσι μπορούν να ερμηνεύσουν όλες τις επιστήμες, τις τέχνες και τις ιδέες (βάση και εποικοδόμημα). Αυτό δε σημαίνει διόλου ότι ισχύει ένας ιστορικός αυτοματισμός. Παλιές συνήθειες και ιδέες επιβιώνουν και με την αλλαγή των κοινωνικών καθεστώτων ο άνθρωπος κουβαλάει το παρελθόν, όπως το dna του. Δε σημαίνει ότι ένας πόλεμος εκβαρβαρίζει αυτόματα τα ήθη κι έθιμα, όπως δε σημαίνει ότι μία περίοδος ειρήνης άμεσα «ανθρωποποιεί» τους ανθρώπους.

Ο μαρξισμός, και στην περίπτωσή μας ο ιστορικός υλισμός, όπως σχηματοποιήθηκε τα τελευταία 150 περίπου χρόνια, δεν σημαίνει ότι αρνείται τις μικρές ιστορίες που τις ανακάλυψαν οι αστοί πολιτικοί και οι επιστήμονές τους. Οι μικρές ιστορίες, η περιπτωσιολογία, η παραδοξολογία κλπ έχουν την ερμηνεία τους στη μεγάλη εικόνα, εκεί που φυτρώνουν τα «πώς» και τα «γιατί». Αν θέλουμε π.χ. να διαβάσουμε σωστά τον ισπανικό ή τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο, θα πρέπει να ανατρέξουμε στις συνθήκες της εποχής, τα κομμουνιστικά κόμματα, τα προεόρτια και τα μεθεόρτια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τις μεγάλες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις και το φασισμό και όχι να χειροκροτήσουμε τη νέα σκέψη των αστών, τις «ομάδες αλήθειας» και τον καημό τους, που -παρότι νικητές στους δύο εμφυλίους- αισθάνονται ηθικά τσακισμένοι και ιστορικά αποσυνάγωγοι.

Τον τελευταίο καιρό και μ’ αφορμή την Παλαιστίνη ακούγεται και φωνάζουμε δικαίως πως είμαστε με τη σωστή πλευρά της ιστορίας. Η αλήθεια είναι πως δεν υπάρχει ούτε μία ιστορία, ούτε η ίδια μας περιμένει σε κάποιο σταυροδρόμι. Η ιστορία γράφεται από την πάλη των τάξεων, από την πάλη των μαζών για ένα καλύτερο κόσμο, από τον αγώνα των απλών ανθρώπων που αποκτούν την αυτογνωσία και την κοινωνική γνώση. Το ίδιο ισχύει και για τη δικαιοσύνη, την ειρήνη κλπ. Δεν υπάρχει ενιαία ματιά για τα πράγματα και όπως θα ’λεγαν οι Κινέζοι κομμουνιστές: «το ένα χωρίζεται στα δύο». Εξαρτάται από το μηχανισμό ανάλυσης, τις προσδοκίες, τα «θέλω» των ανθρώπων και των τάξεων.

Στην πραγματικότητα οι μάζες είναι η κινούσα δύναμη. Εμείς κρατάμε στα χέρια μας «τους κινητήρες του σύμπαντος». Αρκεί να κατανοήσουμε τις δυνατότητές μας.

Θανάσης Τσιριγώτης - ΛΑΪΚΟΣ ΔΡΟΜΟΣ