Τα τελευταία χρόνια, τα επίσημα στοιχεία για το δημογραφικό ζήτημα της Ελλάδας αποκαλύπτουν μια πραγματικότητα που αλλάζει ριζικά τον πληθυσμιακό χάρτη της χώρας. Η υπογεννητικότητα, η μαζική μετανάστευση νέων στο εξωτερικό και η γήρανση του πληθυσμού συνθέτουν ένα τοπίο -προϊόν των αντιλαϊκών πολιτικών, ιδιαίτερα εκείνων που εφαρμόστηκαν τις τελευταίες δεκαετίες.

Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, το 2024 στην Ελλάδα καταγράφηκαν 68.467 γεννήσεις, με το ισοζύγιο γεννήσεων-θανάτων να είναι ξανά αρνητικό, συνεχίζοντας την πτωτική πορεία που έχει ξεκινήσει εδώ και πάνω από δεκαπέντε χρόνια. Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος της αλλαγής, το 2008 οι γεννήσεις έφταναν τις 118.302 και μέσα σε δεκαπέντε χρόνια, μειώθηκαν σχεδόν κατά 40%. Παράλληλα, ο δείκτης γονιμότητας, δηλαδή ο μέσος αριθμός παιδιών ανά γυναίκα, παραμένει σταθερά χαμηλός κοντά στο 1,3, πολύ κάτω από το όριο των 2,1 που θεωρείται αναγκαίο για τη διατήρηση του πληθυσμού.

Αυτή η πληθυσμιακή συρρίκνωση αποτυπώνεται με αριθμούς στην εκπαίδευση. Και αυτό γιατί, πέρα από την κυβερνητική πολιτική των συγχωνεύσεων και των κενών που εφαρμόζεται, εκατοντάδες σχολεία -κυρίως σε επαρχιακές και νησιωτικές περιοχές- έχουν κλείσει τα τελευταία χρόνια λόγω έλλειψης μαθητών. Για το σχολικό έτος 2025-2026 καταργήθηκαν ή συγχωνεύτηκαν γύρω στα 80 σχολεία μόνο της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, ενώ αρκετά ακόμα υποβιβάστηκαν ως προς την οργανικότητα. Φέτος, μόλις 71.181 «πρωτάκια» κάθισαν για πρώτη φορά στα θρανία του Δημοτικού. Αυτός ο αριθμός αναφέρεται ως το ιστορικό χαμηλό που έχει καταγραφεί. Οι 71.181 μαθητές αυτοί, γεννήθηκαν το έτος 2019. Αν ανατρέξει όμως κανείς στα επίσημα στοιχεία για τον ελληνικό πληθυσμό, την συγκεκριμένη χρονιά (2019) είχαν καταγραφεί 83.756 γεννήσεις. Άρα, εκτός από την απόφαση (ή την αδυναμία) των νέων να αποκτήσουν παιδιά για μια σειρά από λόγους, φαίνεται ότι το 15% από αυτούς που απέκτησαν παιδιά την τελευταία εξαετία, πιθανόν μετανάστευσαν στο εξωτερικό. Η βαρύτητα του ζητήματος δεν απεικονίζεται ακόμη με αντίστοιχη ένταση στον αριθμό υποψηφίων που συμμετέχουν στις πανελλαδικές εξετάσεις, όμως σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, την επόμενη τριετία θα αποκαλυφθεί σε μια αποκαρδιωτική έκταση η συρρίκνωση του πληθυσμού.

Η υπογεννητικότητα ως αποτέλεσμα της καλπάζουσας φτωχοποίησης και της οικονομικής ανασφάλειας

Πίσω από αυτούς τους αριθμούς κρύβονται οι κοινωνικές συνθήκες που τους δημιουργούν. Η οικονομική κρίση της δεκαετίας του 2010 και οι πολιτικές που την ακολούθησαν και την ακολουθούν έως σήμερα (οι περικοπές, η ανεργία, η διάλυση των εργασιακών σχέσεων, η κατακόρυφη αύξηση του κόστους ζωής) διαμόρφωσαν ένα περιβάλλον όπου η απόφαση να κάνει κάποιος παιδί μοιάζει περισσότερο με ρίσκο παρά με επιλογή. Οι νέοι άνθρωποι, ειδικά από τα λαϊκά στρώματα, βρίσκονται αντιμέτωποι με μισθούς των 800 ευρώ, ελαστικές σχέσεις εργασίας και ενοίκια που κοστίζουν το μισό μηνιαίο εισόδημα. Σε τέτοιες συνθήκες, η τεκνοποίηση καθυστερεί ή και ματαιώνεται. Πολλά ζευγάρια αναβάλλουν το πρώτο παιδί μέχρι να σταθεροποιηθούν οικονομικά -κάτι που σε πολλές περιπτώσεις δεν έρχεται ποτέ- και σπάνια προχωρούν σε δεύτερο ή τρίτο παιδί.

Επιπλέον, η μαζική μετανάστευση σχεδόν 500.000 νέων ανθρώπων κατά τα μνημονιακά χρόνια στέρησε από τη χώρα το πιο δραστήριο και παραγωγικό κομμάτι του πληθυσμού. Οι νέοι που έφυγαν για να εργαστούν στο εξωτερικό είναι εκείνοι που σήμερα θα δημιουργούσαν οικογένειες στην Ελλάδα. Το πολυσυζητημένο «brain drain» είναι το φαινόμενο ενός ολόκληρου κομματιού της νέας γενιάς που εξαναγκάστηκε να μεταναστεύσει, ως άμεσο αποτέλεσμα των πολιτικών λιτότητας και της διάλυσης κάθε προοπτικής αξιοπρεπούς ζωής στη χώρα. Ο πληθυσμός των νέων ηλικίας 20 έως 30 ετών στην Ελλάδα, έχει μειωθεί κατά 36% μέσα σε 20 χρόνια και για πρώτη φορά έπεσε κάτω από το 1 εκατομμύριο (997.000). Σε αυτές τις ηλικίες καταγράφονται τα πιο υψηλά ποσοστά ανεργίας και οι πιο χαμηλοί μισθοί. Από τους νέους, οι τέσσερις στους δέκα δηλώνουν ετήσιο εισόδημα κάτω από 5.000 ευρώ και 34% από αυτούς δηλώνουν εισόδημα μεταξύ 5.000 και 10.000 ευρώ. Το καλοκαίρι του 2025 η ΕΛΣΤΑΤ υπολόγιζε την ανεργία των νέων στην Ελλάδα στο 20,7%. Αντίθετα και για λόγους σύγκρισης, αναφέρεται ότι στα τέλη του 2024, το ποσοστό ανεργίας των νέων στην ΕΕ ήταν 8,8%.

Παρά την παραπάνω διαμορφωμένη κατάσταση, οι ίδιοι που ευθύνονται για τη φτωχοποίηση και τη διάλυση του κοινωνικού κράτους, εμφανίζονται σήμερα να «ανησυχούν» για την υπογεννητικότητα. Κυβερνητικά στελέχη και υπουργοί θίγουν συνεχώς το δημογραφικό ως πρόβλημα, διοργανώνουν από κοινού με μεγάλες εταιρείες συνέδρια για την υπογεννητικότητα, ανακοινώνουν «προγράμματα στήριξης» και «κίνητρα για νέες οικογένειες». Πρόκειται για μια ψεύτικη ευαισθησία που επιχειρεί να συγκαλύψει τις ευθύνες ενός πολιτικού συστήματος που διέλυσε τη δυνατότητα των ανθρώπων να ζουν με αξιοπρέπεια.

Το πρόσφατο περιστατικό με τους νεοδιόριστους εκπαιδευτικούς είναι ενδεικτικό της υποκρισίας που χαρακτηρίζει το κυρίαρχο πολιτικό σύστημα και τα ΜΜΕ τα οποία χρυσοπληρώνει και καθοδηγεί: Το φετινό Σεπτέμβρη ο υφυπουργός Παιδείας δήλωσε ότι 23% των νεοδιόριστων πήραν άδεια αμέσως μετά τον διορισμό τους, ρίχνοντας έτσι την ευθύνη στους ίδιους τους εκπαιδευτικούς για τα χιλιάδες κενά στα σχολεία και πετυχαίνοντας ταυτόχρονα άλλη μια επίθεση προς το δημόσιο χαρακτήρα του σχολείου αναπαράγοντας τα κυβερνητικά επιχειρήματα περί «κατάχρησης του δημοσίου». Τη δήλωση έσπευσαν να αναπαράγουν σύσσωμα τα ΜΜΕ, αλλά τελικά αποδείχτηκε ότι οι περισσότερες από αυτές τις άδειες ήταν άδειες ανατροφής τέκνου ή κύησης(!) Η κυβέρνηση από τη μία χύνει κροκοδείλια δάκρυα για την υπογεννητικότητα και από την άλλη καταγγέλλει την άσκηση δικαιώματος άδειας των εργαζόμενων μητέρων.

Παράλληλα, οι φοροελαφρύνσεις που ανακοινώθηκαν πρόσφατα και τα επιδόματα που αποτελούν τάχα κίνητρο για τεκνοποίηση αποτελούν αποσπασματικές πολιτικές. Χωρίς προνοιακές υποδομές, χωρίς δωρεάν παιδικούς σταθμούς, χωρίς την ουσιαστική στήριξη της μητρότητας και της εργασίας της μητέρας, όσα μέσα χρησιμοποιούνται σήμερα έχουν δημαγωγικό χαρακτήρα. Αποτελούν μόνο προσωρινές «λύσεις» για τη συγκράτηση της οξυνόμενης φθοράς της κυβέρνησης της ΝΔ, αλλά το αληθινό ζήτημα διαιωνίζεται. Όσο οι άνθρωποι ζουν μέσα στην ανασφάλεια και τη φτώχεια, κανένα επίδομα ή διαφημιστική εκστρατεία δεν πρόκειται να βάλει φρένο στην υπογεννητικότητα.

από το περιοδικό Πορεία, τ. 61, που κυκλοφορεί