Τα Προσφυγικά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας ήρθαν πρόσφατα στην επικαιρότητα, καθώς για μια ακόμα φορά τέθηκε στον δημόσιο διάλογο το παρόν και το μέλλον τους, όταν στην πραγματικότητα, αυτό που πρέπει να συζητηθεί είναι η ιστορική μνήμη της πόλης των Αθηνών και η συμβολή τους στη διατήρησή της.
Όταν μιλάμε για τα Προσφυγικά, αναφερόμαστε στα κτίσματα του 1933, που κατασκευάστηκαν για να στεγάσουν πρόσφυγες της Μικράς Ασίας, 13 χρόνια μετά τη βίαιη εκδίωξή τους. Πρόκειται για 8 κτίρια που ξεκινάνε από τη Λεωφόρο Αλεξάνδρας και αναπτύσσονται βορειοανατολικά προς το Νοσοκομείο «Ελπίς», ανάμεσα στο δικαστικό μέγαρο και το αντικαρκινικό νοσοκομείο του «Αγίου Σάββα». Στα κτίρια κατασκευάστηκαν 228 διαμερίσματα που πουλήθηκαν σε πρόσφυγες έναντι σχετικά χαμηλού αντιτίμου, το οποίο αποπληρωνόταν σε δόσεις εντός 15ετίας.

Τα Προσφυγικά στη σύγχρονη Ιστορία αγώνων του λαού

Η σημαντικότατη συμβολή της γειτονιάς των Προσφυγικών στην Ιστορία της πατρίδας μας έρχεται να ακουμπήσει πάνω στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα τόσο ενάντια στη γερμανική κατοχή, όσο και στην ηρωική αντίσταση του λαού στην ιμπεριαλιστική βρετανική επέμβαση αμέσως μετά από την απελευθέρωση της Ελλάδας, από τον γερμανικό ζυγό.
Όπως κάθε προσφυγογειτονιά της Αθήνας, έτσι και τα Προσφυγικά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας στέγασαν με στοργή τις δυνάμεις του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ που δρούσαν στην περιοχή, κατά τη διάρκεια της κατοχής. Να σημειώσουμε εδώ πως οι γειτονικές συνοικίες Γκύζη, Πολύγωνο, Τουρκοβούνια κλπ ήταν ελεύθερες. Είχαν απελευθερωθεί από τον ΕΛΑΣ, μήνες πριν φύγουν οι Γερμανοί.

Αμέσως μετά την αποχώρηση των Γερμανών, αρχικά από την Πελοπόννησο και στη συνέχεια από ολόκληρο τον Ελλαδικό χώρο, στις 3 Σεπτεμβρίου του 1944 με ανακοίνωσή του ο στρατιωτικός αρχηγός του ΕΛΑΣ, στρατηγός Στέφανος Σαράφης, καλεί τους ταγματασφαλίτες να παραδοθούν στον ΕΛΑΣ με τα όπλα τους ώστε να σώσουν τη ζωή τους. Την ίδια μέρα και ο Βρετανός αντιστράτηγος, Σκόμπι, μέσω του υφιστάμενού του αντιστράτηγου Σπηλιωτόπουλου, τους συστήνει να λιποτακτήσουν ή να παραδοθούν σε εκείνον με την υπόσχεση ότι θα φυλακίζονταν ως αιχμάλωτοι πολέμου.

Στις φυλακές Αβέρωφ, με απόφαση της κυβέρνησης Παπανδρέου, κάτω από την παλλαϊκή απαίτηση για τιμωρία, τις πρώτες μέρες μετά την Απελευθέρωση της Ελλάδας το 1944, οδηγήθηκαν εκατοντάδες άτομα που κατηγορήθηκαν για δοσιλογισμό και συνεργασία με τις δυνάμεις της γερμανικής κατοχής. Σύμφωνα με ιστορικές εκτιμήσεις, ο αριθμός των έγκλειστων δοσίλογων κυμαινόταν μεταξύ 450 και 480 ατόμων. Οι φυλακές Αβέρωφ βρίσκονταν στη θέση που σήμερα υπάρχει το δικαστικό μέγαρο, στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας, δίπλα στα Προσφυγικά.
Ανάμεσα στους πολιτικούς και στρατιωτικούς που φυλακίστηκαν εκεί περιλαμβάνονταν κορυφαία στελέχη των κατοχικών κυβερνήσεων και σωμάτων ασφαλείας, όπως οι: Τσολάκογλου και Ράλλης (πρώην κατοχικοί πρωθυπουργοί). Ο Μπουραντάς (διοικητής της Μηχανοκίνητης Μονάδας της Αστυνομίας Πόλεων). Ο Πλυτζανόπουλος (διοικητής των Ταγμάτων Ασφαλείας). Και άλλοι όπως οι Γ. Κονδύλης, Θ. Πάγκαλος, Κ. Λούβαρης και διάφοροι αξιωματικοί των Ταγμάτων Ασφαλείας, όπως ο γνωστός Παπαδόγκωνας, οργανωτής των ταγμάτων ασφαλείας στην Πελοπόννησο.

Αυτούς τους προδότες της πατρίδας χρειαζόταν απεγνωσμένα ο βρετανικός ιμπεριαλισμός, για να στήσει το δοσιλογικό μετεμφυλιακό κράτος του.
Στις 18 Δεκεμβρίου του 1944, ο ΕΛΑΣ, για να μην απελευθερωθούν οι δοσίλογοι, μετά από σφοδρές συγκρούσεις, μπαίνει στις ανδρικές και γυναικείες φυλακές Αβέρωφ, αφού πρώτα κατάφερε να ανατινάξει ένα τμήμα του ψηλού μαντρότοιχου που υπήρχε γύρω από τον χώρο των φυλακών. Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας, η φρουρά των φυλακών άνοιξε τα κελιά των κρατουμένων δοσίλογων και σε ορισμένους έδωσε όπλα για να τους ενισχύσουν στην άμυνα κατά των ανταρτών του ΕΛΑΣ. Από τη μια μεριά ήταν ο ΕΛΑΣ με τα λιανοντούφεκα, που είχε για βάση του τις πολυκατοικίες των Προσφυγικών και από την άλλη οι αγγλικές δυνάμεις από τον Λυκαβητό και τη σημερινή περιοχή της Αμερικάνικης Πρεσβείας με τανκς και όλμους. Τους αμυνόμενους έσπευσαν να βοηθήσουν όχι μόνο αγγλικά άρματα, αλλά και άνδρες της 3ης Ορεινής Ταξιαρχίας.

Επικεφαλής των δυνάμεων του ΕΛΑΣ που πολιόρκησαν το κτίριο των φυλακών ήταν ο Σταύρος Μαυροθαλασσίτης (1898 – 1986), έφεδρος αξιωματικός, πολεμιστής της Μικράς Ασίας, στέλεχος του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ με τον βαθμό του ταγματάρχη, εξόριστος στον εμφύλιο και στη χούντα.
Ο απολογισμός της μάχης στις φυλακές Αβέρωφ: Σκοτώθηκαν συνολικά 9 αξιωματικοί της χωροφυλακής και 50 οπλίτες. Οι κυβερνητικές δυνάμεις διέσωσαν από τα χέρια των αντιστασιακών του ΕΛΑΣ 189 κρατούμενους, τους οποίους μετέφεραν στο Παλαιό Φάληρο για μεγαλύτερη ασφάλεια. Από τους υπόλοιπους κρατούμενους, κάποιοι σκοτώθηκαν στη διάρκεια των συγκρούσεων και κάποιοι αιχμαλωτίστηκαν από τους άνδρες του ΕΛΑΣ. Στα χέρια των ανδρών του ΕΛΑΣ έπεσαν συνολικά περίπου 100 – 130 κρατούμενοι.
Η μάχη στα προσφυγικά κατέχει ξεχωριστή σημασία στον αγώνα του αριστερού και κομμουνιστικού κινήματος της χώρας μας και αυτό το μήνυμα οφείλουμε να διαφυλάξουμε.

Από τη μάχη, οι όψεις των πολυκατοικιών φέρουν ακόμα τα σημάδια από τις σφαίρες και τις οβίδες των Άγγλων.

Πόσοι αλήθεια πολίτες της Αθήνας, περνώντας έξω από αυτές τις πολυκατοικίες, ξέρουν πως τα σημάδια στους τοίχους, έγιναν απ’ τις σφαίρες και τις οβίδες των Άγγλων το ’44 και δεν είναι… σκοροφάγωμα του χρόνου!

Η υπεράσπιση της ιστορικής συλλογικής μνήμης είναι υποχρέωση κάθε προοδευτικού ανθρώπου. Ιδιαίτερα σήμερα που γίνεται προσπάθεια να σβηστούν από τη μνήμη των λαών οι αγώνες για την ισότητα, την ελευθερία, την εθνική ανεξαρτησία και να επικρατήσει ο ωμός Τραμπισμός.

Τα Προσφυγικά και η συμβολή τους στην πολιτιστική Ιστορία της πόλης

Αρχιτεκτονικά, οι 8 πολυκατοικίες των Προσφυγικών αποτελούν ένα εξαιρετικό δείγμα κοινωνικής κατοικίας. Στον αντίποδα των παραγκουπόλεων και μπροστά στο μείζον ζήτημα της αποκατάστασης των προσφύγων, δημιουργήθηκαν 228 ευάερα και ευήλια διαμερίσματα, πλήρως λειτουργικά, με κλιμακοστάσιο και κοινόχρηστο πλυσταριό στην ταράτσα, καθώς και άπλετο χώρο περιμετρικά των 8 κτιρίων.
Αποτελούν ένα από τα ελάχιστα σήμερα σωζόμενα δείγματα του Μοντέρνου Κινήματος στην Αθήνα και σαν τέτοιο, οφείλουμε να το υπερασπιστούμε και να το διασώσουμε. «Η ζωή μιας πόλης είναι ένα συνεχές γεγονός που εκφράζεται μέσα στους αιώνες από υλικά έργα – σχέδια και κτιριακές κατασκευές – που διαμορφώνουν την προσωπικότητα της πόλης και από τα οποία πηγάζει σταδιακά η ψυχή της. Είναι πολύτιμοι μάρτυρες του παρελθόντος που θα γίνουν σεβαστοί, πρώτον για την ιστορική ή συναισθηματική τους αξία και δεύτερον, επειδή ορισμένα από αυτά φέρουν μια πλαστική αρετή στην οποία έχει ενσωματωθεί η μέγιστη ένταση της ανθρώπινης ιδιοφυΐας. (Le Corbusier, η Χάρτα των Αθηνών 1942).

Και όμως. Σχεδόν όλα τα σχέδια και οι μελέτες που εκπονήθηκαν, από το κράτος και τα υπουργεία του, τα επόμενα χρόνια προέβλεπαν δόλια το γκρέμισμα όλων των πολυκατοικιών, με σκοπό την ανέγερση σύγχρονων κτιρίων ή τη διαμόρφωση του υπαίθριου χώρου σε πάρκο, ακόμα και τη δημιουργία χώρου στάθμευσης. Με πρώτη τη Χούντα των συνταγματαρχών, που αποφάσισε την κατεδάφισή τους.
Η ιστορική μνήμη είναι που πρέπει να εξαλειφθεί, με την εξαφάνιση των Προσφυγικών

Τις παραμονές των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 προκρίθηκε η κατεδάφισή τους, καθώς τα κτίρια θεωρήθηκαν παραφωνία στον αστικό ιστό!! Η αισθητική κυριών σαν την Αγγελοπούλου βλέπετε δεν τα άντεχαν. Τελικά, η όψη τους στη λεωφόρο Αλεξάνδρας καλύφθηκε με μεγάλα πανό, που είχαν ζωγραφισμένη μια «σύγχρονη» πόλη με …χαρούμενους κατοίκους. Στο μεταξύ, η Κτηματική Εταιρία Δημοσίου (ΚΕΔ), κάτω από απειλές για απαλλοτρίωση, εξαγόραζε από τους ιδιοκτήτες διαμερίσματα, με διακηρυγμένο σκοπό την κατεδάφιση και τη δημιουργία πάρκου. Μετά από μεγάλη κινητοποίηση των κατοίκων, της πανεπιστημιακής κοινότητας αλλά και μεγάλου μέρους της κοινωνίας, όχι μόνο ναυάγησαν τα σχέδια της εξαφάνισής τους από τον χάρτη της πόλης, αλλά το σύνολο των 8 πολυκατοικιών κηρύχθηκε διατηρητέο μνημείο το 2008. Το 2009 με απόφαση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου, οι προσφυγικές πολυκατοικίες χαρακτηρίστηκαν μνημείο λόγω της ιστορικής, κοινωνικής και αρχιτεκτονικής τους σημασίας. Χάρις σε αυτή την απόφαση οι πολυκατοικίες δεν μπορούν πλέον να γκρεμιστούν, ούτε να αλλοιωθεί ο χαρακτήρας τους.

Ωστόσο, το καρκίνωμα της άκρατης ιδιωτικοποίησης, επανέφερε το θέμα της απαλλοτρίωσης, αυτή τη φορά με τη συμβολή του Ταμείου Αξιοποίησης Ιδιωτικής Περιουσίας του Δημοσίου (Τ.Α.Ι.ΠΕ.Δ.), στο οποίο μεταβιβάστηκαν τα 177 από τα 228 διαμερίσματα (ιδιοκτησίας της ΚΕΔ). Σήμερα, τα διαμερίσματα αυτά έχουν περάσει στην ιδιοκτησία της Περιφέρειας Αττικής, η οποία δηλώνει έτοιμη να τα αξιοποιήσει ως «κοινωνική κατοικία» – όπως την εννοεί ο Χαρδαλιάς. 51 διαμερίσματα παραμένουν σε ιδιωτική ιδιοκτησία. Αυτή τη στιγμή βρίσκεται σε εξέλιξη σχέδιο ανάπλασης από την Περιφέρεια, το οποίο ξεκινά με την «αποκατάσταση» των 4 από τις 8 πολυκατοικίες (συνολικά 108 διαμερίσματα) για τη μετατροπή τους σε κοινωνικές κατοικίες και ξενώνες για συνοδούς ασθενών του νοσοκομείου «Άγιος Σάββας». Και κανείς βέβαια δεν εμπιστεύεται τον περιφερειάρχη για τις «αγαθές» του προθέσεις. Τον περιφερειάρχη της κυβέρνησης του airbnb, της χρυσής βίζας και των απογειωμένων ενοικίων.

Είναι προφανές ότι η έκταση που καταλαμβάνουν τα προσφυγικά είναι «φιλέτο» του real estate, με αποτέλεσμα να την εποφθαλμιούν πολλοί επιχειρηματίες και επενδυτές κάθε λογής. Επιχειρηματίες που απλώνουν το βέβηλο χέρι τους από τα Προσφυγικά μέχρι τη Γυάρο και τη Μακρόνησο. Και πιο πέρα στην ψυχή του αριστερού και κομμουνιστικού κινήματος της χώρας μας.

Τα Προσφυγικά και ο αγώνας των κατοίκων

Σήμερα τα Προσφυγικά βρίσκονται στην επικαιρότητα ξανά. Όχι σαν τόπος που η ιστορική μνήμη βρίσκεται στο επίκεντρο, για να γνωρίσει η νέα γενιά την ιστορία του τόπου και γιατί όχι και οι παλιότεροι που δεν γνωρίζουν. Αυτήν τη φορά τα Προσφυγικά βρίσκονται στο επίκεντρο εξαιτίας της κυβερνητικής επιχείρησης εκκένωσής τους από ανθρώπους που κατοικούν σ’ αυτά. Πάνω από 400 άτομα απειλούνται με έξωση και πέταγμα στον δρόμο. Οικογένειες, πρόσφυγες, συνοδοί ασθενών του Αγίου Σάββα, άστεγοι, άνθρωποι που ξεσπιτώθηκαν από την αντιλαϊκή πολιτική και τώρα απειλούνται ξανά να ξεσπιτωθούν.

Στεκόμαστε στο πλευρό του δίκαιου αγώνα των κατοίκων των Προσφυγικών για την υπεράσπιση του δικαιώματός τους στη στέγη. Στον αγώνα αυτόν υπάρχουν δύο απεργοί πείνας. Προφανώς για την κυβέρνηση οι ζωές δύο ανθρώπων δεν έχουν αξία και γι’ αυτό προχωρά το σχέδιο Χαρδαλιά, όπως δήλωσε στη Βουλή την περασμένη Τετάρτη, 6/5, ο υπουργός Ανάπτυξης και Επενδύσεων, Παπαθανάσης. Καμία λύση δεν μπορεί να υπάρξει για την ανάδειξη της βαθιάς ιστορικής και πολιτικής σημασίας των Προσφυγικών ως μνημείο Αντίστασης του λαού μας που περιλαμβάνει το πέταγμα εκατοντάδων ανθρώπων στον δρόμο.

Για την κυβέρνηση της ΝΔ και την Περιφέρεια Αττικής, ωστόσο, το ζήτημα δεν είναι ούτε η διατήρηση της ιστορικής μνήμης ούτε η προστασία του δικαιώματος στη στέγη εκατοντάδων ανθρώπων, αλλά η οικονομική και εμπορική αξιοποίηση των Προσφυγικών, η μετατροπή τους σε μία ακόμη προσοδοφόρα «επένδυση». Η υπεράσπιση, σήμερα, της ιστορικής μνήμης και ο αγώνας για να γίνουν τα Προσφυγικά αυτό που πραγματικά είναι, ένα μνημείο της εποποιίας της Εθνικής Αντίστασης και των λαϊκών αγώνων περνάει μέσα από τον αγώνα ενάντια στην κυβερνητική επιχείρηση έξωσης των κατοίκων τους.

Πηγή: Λαϊκός Δρόμος