Γράφει ο Δημήτρης Αναστασίου*

Η θέση της ΕΛ.Α.Σ. για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια μπορεί να αποδειχθεί ορόσημο και μοιραίο λάθος. Όχι επειδή αυτό είναι το σημαντικότερο πρόβλημα της χώρας, αλλά επειδή αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: τι είδους πολιτική δύναμη θέλει να οικοδομήσει και με ποια κοινωνική στρατηγική σκοπεύει να διεκδικήσει την εξουσία.

1. Τα κόμματα δεν κρίνονται μόνο από τις επιμέρους πολιτικές τους, αλλά από την κατεύθυνση προς την οποία θέλουν να μετακινήσουν την κοινωνία.

Μια δύναμη της Αριστεράς δεν χρειάζεται απλώς ένα σύνολο «καλύτερων πολιτικών». Χρειάζεται απάντηση στο βασικό ερώτημα: ποια πράγματα θέλουμε να εξαρτώνται λιγότερο από την αγορά και περισσότερο από την ιδιότητα του πολίτη και του κατοίκου της χώρας;

Ένα από τα ιστορικά νήματα που συνδέει την Αριστερά είναι η αποεμπορευματοποίηση. Υγεία, παιδεία, σύνταξη, κοινωνική προστασία δεν αντιμετωπίζονται ως εμπορεύματα αλλά ως κοινωνικά αγαθά.

Γι' αυτό η δημόσια ανώτατη εκπαίδευση είναι εμβληματική. Συμπυκνώνει μια πολύ απλή αρχή: η πρόσβαση στη γνώση δεν πρέπει να οργανώνεται σε διαφορετικές διαδρομές ανάλογα με το πορτοφόλι της οικογένειας.

2. Η Αριστερά χρειάζεται διαχωριστικές γραμμές.

Το κράτος δικαίου, η αξιοκρατία, η αποτελεσματική δημόσια διοίκηση και η θεσμική σοβαρότητα είναι εξαιρετικά σημαντικά. Δεν αποτελούν όμως αποκλειστικότητα της Αριστεράς. Μπορούν κάλλιστα να συγκροτήσουν ένα σοβαρό φιλελεύθερο πρόγραμμα.

Η Αριστερά αποκτά ιδιαίτερο πολιτικό νόημα όταν προσθέτει κάτι περισσότερο: ισότητα, αναδιανομή, κοινωνικά δικαιώματα, αποεμπορευματοποίηση και περιορισμό της εξουσίας της αγοράς και του κεφαλαίου.

Αν αφαιρέσεις αυτές τις διαχωριστικές γραμμές, μπορεί να παραμένεις δημοκρατικός, προοδευτικός και θεσμικά σοβαρός. Γίνεται όμως όλο και δυσκολότερο να εξηγήσεις γιατί είσαι Αριστερά.

3. Η στρατηγική του «μεσαίου χώρου» μπορεί να κερδίσει την αποδοχή χάνοντας τον λόγο ύπαρξης του κόμματος.

Η λογική είναι γνωστή: για να κυβερνήσεις πρέπει πρώτα να καθησυχάσεις. Να αφαιρέσεις ό,τι μπορεί να τρομάξει τον κεντρώο ψηφοφόρο, τις αγορές, τα μέσα ενημέρωσης και τα οργανωμένα συμφέροντα. Να αποδείξεις ότι είσαι «υπεύθυνος».

Υπάρχει όμως ένα θεμελιώδες όριο: αν για να αποδείξεις ότι μπορείς να κυβερνήσεις πρέπει πρώτα να αποδείξεις ότι δεν πρόκειται να αλλάξεις πολλά, γιατί να κινητοποιηθεί κάποιος για να σε φέρει στην κυβέρνηση;

Και εδώ το πρόβλημα παύει να είναι μόνο ιδεολογικό. Γίνεται οργανωτικό.

4. Χωρίς ισχυρή πολιτική ταυτότητα δεν χτίζεις μαζικό κόμμα. Χτίζεις εκλογικό μηχανισμό.

Οι νέοι άνθρωποι σήμερα δεν οργανώνονται, δεν δίνουν χρόνο, δεν γίνονται μέλη και δεν συγκρούονται κοινωνικά για ένα πρόγραμμα λίγο καλύτερης διαχείρισης. Για να δημιουργήσεις μαζικό κόμμα χρειάζεσαι κοινωνικές διαχωριστικές γραμμές, συλλογικά συμφέροντα, μεγάλους πολιτικούς στόχους και την πεποίθηση ότι η συμμετοχή μπορεί πραγματικά να αλλάξει τα πράγματα. Κανείς δεν χτίζει κίνημα γύρω από το σύνθημα «θα διαχειριστούμε καλύτερα αυτό που υπάρχει και τα νεοφιλελεύθερα τετελεσμένα».

Και όταν δεν διαθέτεις οργανωμένη κοινωνική βάση, πρέπει αναγκαστικά να την υποκαταστήσεις με κάτι άλλο: επικοινωνία, προσωπικότητες, δημοσκοπήσεις, επαγγελματικούς εκλογικούς μηχανισμούς και πρόσβαση στα μέσα ενημέρωσης.

Τότε όμως δημιουργείται μια πολύ διαφορετική σχέση εξάρτησης.

Ένα κόμμα με εκατοντάδες χιλιάδες ενεργούς υποστηρικτές μπορεί να αντέξει τη μιντιακή εχθρότητα. Ένα κόμμα χωρίς κοινωνικές ρίζες χρειάζεται τη μιντιακή εύνοια.

Όσο λιγότερο εξαρτάσαι από την κοινωνική κινητοποίηση, τόσο περισσότερο εξαρτάσαι από τους μηχανισμούς που διαμορφώνουν την κοινή γνώμη.

Και τότε ο περίφημος «πολιτικός ρεαλισμός» μπορεί να γίνει παγίδα: μετριάζεις τις θέσεις σου για να αποκτήσεις μιντιακή αποδοχή και τελικά χρειάζεσαι ακόμη περισσότερο αυτή την αποδοχή επειδή οι μετριασμένες θέσεις σου δεν παράγουν κοινωνική κινητοποίηση.

5. Οι εμβληματικές συγκρούσεις δημιουργούν πολιτική ταυτότητα και αξιοπιστία.

Ο πολίτης δεν διαβάζει 180 σελίδες προγράμματος. Καταλαβαίνει ένα κόμμα μέσα από λίγες χαρακτηριστικές συγκρούσεις: με ποιους συγκρούεται, ποια συμφέροντα είναι διατεθειμένο να δυσαρεστήσει και για ποια πράγματα είναι έτοιμο να αναλάβει πολιτικό κόστος.

Τα ιδιωτικά πανεπιστήμια είναι μια τέτοια σύγκρουση.

Όχι επειδή αποτελούν το σημαντικότερο ζήτημα της χώρας, αλλά επειδή θέτουν ένα εξαιρετικά καθαρό ερώτημα: όταν αγορά και κοινωνικό δικαίωμα συγκρούονται, προς ποια πλευρά μετακινείς το όριο;

Και αυτό λειτουργεί ως τεστ αξιοπιστίας για τις πολύ μεγαλύτερες συγκρούσεις που υποτίθεται ότι θα ακολουθήσουν: φορολόγηση μεγάλου πλούτου, ολιγοπώλια, ενέργεια, κατοικία, εργασιακές σχέσεις.

Αν υποχωρείς στην εύκολη μάχη, γιατί να πιστέψει κάποιος ότι θα δώσεις τη δύσκολη;

6. Γι' αυτό θεωρώ αυτή την επιλογή πιθανό ορόσημο.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι μια σύγχρονη Αριστερά αλλάζει θέσεις. Φυσικά πρέπει να αλλάζει όταν αλλάζει η πραγματικότητα.

Το ερώτημα είναι προς ποια κατεύθυνση αλλάζει.

Άλλο αναθεωρώ τα μέσα επειδή δεν λειτουργούν και άλλο αναθεωρώ σταδιακά τους ίδιους τους σκοπούς.

Γιατί υπάρχει τελικά ένας φαύλος κύκλος:

λιγότερη πολιτική διαφορά → λιγότερη κοινωνική κινητοποίηση → ασθενέστερο μαζικό κόμμα → μεγαλύτερη εξάρτηση από ΜΜΕ και μηχανισμούς → ακόμη μεγαλύτερη πολιτική προσαρμογή.

Αυτός είναι για μένα ο πραγματικός στρατηγικός κίνδυνος.

Μια Αριστερά χωρίς ισχυρή κοινωνική βάση δεν γίνεται περισσότερο «κυβερνώσα». Γίνεται περισσότερο έρμαιο της μιντιακής εύνοιας, των δημοσκοπήσεων και των μηχανισμών που υποτίθεται ότι θέλει να υπερβεί.

Γι' αυτό η συζήτηση για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια ξεπερνά κατά πολύ τα ίδια τα πανεπιστήμια. Το ερώτημα δεν είναι μόνο ποια πολιτική θα εφαρμόσεις. Είναι με ποιους θα την εφαρμόσεις, απέναντι σε ποιους και με ποια κοινωνική δύναμη πίσω σου.

*Ο Δημήτρης Αναστασίου είναι καθηγητής στο Southern Illinois University Carbondale - Το κείμενο από την προσωπική του σελίδα στο FACEBOOK