Στρατός και εξουσία

ΤΟ ΦΙΛΟΜΟΝΑΡΧΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ ΤΟΥ 1923 ΚΑΙ Η ΚΕΡΚΥΡΑ

Αναδημοσίευση από Βετεράνος (FACEBOOK)

Στα 1922, χρονιά της ήττας στη Μικρά Ασία, η Ελλάδα έχει χάσει την υποστήριξη της Αγγλίας, ενώ η Γαλλία στηρίζει το κίνημα του Κεμάλ προσπαθώντας να επεκτείνει την επιρροή της στην Ανατολή. Οι απεργίες διαδέχονται η μια την άλλη και στο μέτωπο ενεργούνται συλλήψεις μελών του Κ.Κ.Ε. που διαμαρτύρονται για τον πόλεμο. Στις 21 Αυγούστου, ξεσπά πανελλαδική απεργία με την καθοδήγηση του Σ.Ε.Κ.Ε. και της Γ.Σ.Ε.Ε. Η επέμβαση στρατού και χωροφυλακής στον Πειραιά αφήνει 11 νεκρούς και 100 τραυματίες ενώ εκατοντάδες είναι οι συλλήψεις.

Στις 23 Αυγούστου αρχίζει η μάχη του Σαγγάριου και ο ελληνικός στρατός αρχίζει πλέον να υποχωρεί. Στις 18 Σεπτέμβρη η Ελλάδα εγκαταλείπει οριστικά τη Μικρά Ασία και στις 11 Οκτώβρη υπογράφεται η ανακωχή των Μουδανιών. Η συνθήκη της Λωζάνης στις 24 Ιούλη 1923 (η διάσκεψη άρχισε το Νοέμβρη της προηγούμενης χρονιάς) ορίζει τα νέα σύνορα της χώρας, ενώ τον Αύγουστο εκείνης της χρονιάς ο ιταλικός ιμπεριαλισμός δεν διστάζει να βομβαρδίσει την Κέρκυρα και να την καταλάβει για ένα μήνα.

Σειρά πραξικοπημάτων-

Μετά την καταστροφή του 1922, η κακοδαιμονία της μεσαίας τάξης και η γενική δυσαρέσκεια, αντανακλώνται στον προσανατολισμό των κομμάτων που ιδρύονται από πρώην βενιζελικούς με κύριο εκπρόσωπο τη «Δημοκρατική Ένωση» του Αλ. Παπαναστασίου. Από το 1918 έχει ήδη ιδρυθεί το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδας (Σ.Ε.Κ.Ε.) πρόδρομος του Κ.Κ.Ε.

Στις 11 Σεπτέμβρη 1922, ξεσπά αντιμοναρχικό στρατιωτικό κίνημα με πρωτεργάτες τους συνταγματάρχες Πλαστήρα και Γονατά. Τρεις μέρες αργότερα παραιτείται ο βασιλιάς Κωνσταντίνος και τη θέση του παίρνει ο Γεώργιος Β΄. Ακολουθεί η «Δίκη των 6» οι οποίοι εκτελούνται το Νοέμβρη (ανάμεσά τους και ο κερκυραίος πολιτικός Νικόλαος Θεοτόκης).

Στις 22 Οκτώβρη 1923 εκδηλώνεται στρατιωτικό αντικίνημα, με επικεφαλής τους υποστρατήγους Γεώργιο Λεοναρδόπουλο και Παναγιώτη Γαργαλίδη, το συνταγματάρχη Γεώργιο Ζήρα και με συμμετοχή του Ιωάννη Μεταξά (ο οποίος συνδέονταν με την φιλομοναρχική «Οργάνωση ταγματαρχών»). Στο κίνημα αυτό συμμετέχουν ετερόκλητα στρατιωτικά στοιχεία - βασιλόφρονες, αντιβενιζελικοί και δυσαρεστημένοι βενιζελικοί. Οι κινηματίες επιθυμούν τη διατήρηση της βασιλείας και εκφράζουν ταυτόχρονα την έντονη δυσαρέσκειά τους για τα φαινόμενα φατριασμού.

Στην Αθήνα συγκροτείται μαζική μαχητική συγκέντρωση και απαιτείται από την κυβέρνηση να πάρει επείγοντα μέτρα για την καταστολή του φιλομοναρχικού πραξικοπήματος. Με τη δραστική επέμβαση δημοκρατικών αξιωματικών και την απροθυμία του στρατού να στηρίξει τους πραξικοπηματίες, η κίνηση αποτυγχάνει.

Ήταν μια απόπειρα εγκαθίδρυσης στρατιωτικής δικτατορίας ήδη από το 1923, καθώς όπου η αστική τάξη δεν μπoρούσε να επιβληθεί με κοινοβουλευτικές μεθόδους, κατέφευγε στην επιβολή ανοιχτής φασιστικής δικτατορίας όπως έγινε στην Ιταλία.

Οι επικεφαλής των κινηματιών: Λεοναρδόπουλος, Γαργαλίδης, Παπαδήμας, Τσολάκογλου και Μανιαδάκης βκαταδικάστηκαν σε θάνατο, αλλά με απόφαση της στρατιωτικής κυβέρνησης οι ποινές δεν εκτελέστηκαν ποτέ.

Είναι το τέταρτο στρατιωτικό κίνημα της περιόδου 1897-1923 και δίνει την ευκαιρία και την αφορμή στους αδιάλλακτους του βενιζελισμού να προχωρήσουν στην εντυπωσιακή εκκαθάριση του στρατεύματος από 1.284 αντιφρονούντες αξιωματικούς και να θέσουν ξανά το πολιτειακό ζήτημα - κάτι που, ουσιαστικά, με τέτοια ένταση τουλάχιστον, δεν είχε τεθεί κατά την περίοδο του εθνικού διχασμού.

Η λύση δίνεται μετά μερικούς μήνες, στις 13 Απριλίου του 1924, όταν με δημοψήφισμα, επί πρωθυπουργίας Αλέξανδρου Παπαναστασίου, επικυρώνεται η απόφαση της Δ΄ Συντακτικής Εθνοσυνέλευσης «περί εκπτώσεως της δυναστείας».

Η Κέρκυρα σε αναβρασμό

Στην Κέρκυρα, το φιλομοναρχικό κίνημα κατευθύνεται από τον απόστρατο στρατηγό Νικόλαο Βάρθη (ο οποίος είχε λάβει μέρος ως συνταγματάρχης στην εκστρατεία της Μ. Ασίας), τον απόστρατο λοχαγό Ευστάθιο Αγάθο και ορισμένους πολίτες.

Το βράδυ της 22ας Οκτώβρη στην πλατεία της πόλης είχε συγκεντρωθεί πλήθος κόσμου και επικρατούσε αντικυβερνητικό κλίμα. Κατά τα μεσάνυχτα έφθασε ιταλικό ατμόπλοιο από την Πάτρα το οποίο αποβίβασε μόνον έναν έλληνα επιβάτη, τον καθηγητή των Μαθηματικών Γεώργιο Παπαδόπουλο ο οποίος πιθανόν από κακή εκτίμηση της κατάστασης ανέφερε ότι οι στασιαστές είχαν επικρατήσει και σημείωναν παντού επιτυχίες.

Το πρωί η πόλη ήταν αναστατωμένη και πολλοί στρατιώτες του λόχου ο οποίος έδρευε στο Παλιό Φρούριο είχαν πειστεί να στηρίξουν το κίνημα έστω και χωρίς τους διστακτικούς αξιωματικούς. Σε αυτό συνέβαλαν οι κεφαλονίτες στρατιώτες οι οποίο επηρεάστηκαν από τη συμμετοχή στο κίνημα του ιθακήσιου Ι. Μεταξά. Πολλοί πολίτες πρόσφεραν τη στήριξή τους νομίζοντας ότι η στάση είχε επικρατήσει.

Πλήθος κόσμου συγκεντρώνονταν στο καφενείο Γ. Μουσούρη όπου έφθασαν και οι Βάρθης και Αγάθος. Εκεί έμαθαν ότι η φρουρά είχε τοποθετήσει πολυβόλα στην πύλη του φρουρίου με εντολή να αρχίσει πυρ ενάντια σε οποιονδήποτε πολίτη δεν υπάκουγε στις διαταγές της φρουράς. Ο ίδιος ο διοικητής του λόχου έμεινε με το πλήθος, μέρος του οποίου κινήθηκε προς την είσοδο του φρουρίου. Λίγο μετά οι στρατιώτες ενώνονταν με το πλήθος πυροβολώντας και κινούμενοι όλοι μαζί προς την πόλη, ενώ προσπάθεια που έγινε από τον Αγάθο να τους πειθαρχήσει απέτυχε. Οι μετριοπαθείς πολίτες τρομοκρατήθηκαν από την κίνηση του πλήθους.

Στο τηλεγραφείο (βρισκόνταν τότε στη Σπιανάδα, ανάμεσα στο Πλατύ Καντούνι και το ξενοδοχείο Καβαλιέρι) συγκεντρώθηκαν χιλιάδες Κερκυραίων και στάλθηκε τηλεγράφημα στην κυβέρνηση Πλαστήρα το οποίο συντάχθηκε από τους Βάρθη και Πασχάλη (απόστρατο αρχίατρο).

Αποτυχία στην Κέρκυρα

Η προσπάθεια να στραφούν οι στρατιώτες προς το Νέο Φρούριο προκειμένου να εξουδετερωθεί η Σχολή Αστυφυλάκων απέτυχε και λίγο αργότερα επέστρεφαν στους στρατώνες.

Η δύναμη της Χωροφυλακής είχε αφοπλιστεί και ο οπλισμός ήταν στα χέρια των στασιαστών, το Τηλεγραφείο ελέγχονταν από τους ίδιους αλλά όχι και ο Ασύρματος στον Ποταμό μέσω του οποίου έφθαναν ενθαρρυντικές ειδήσεις για τους κυβερνητικούς. Στάλθηκε τηλεγράφημα το οποίο εμφάνιζε την πόλη επαναστατημένη και την ύπαιθρο σε αναβρασμό, ενώ υποδεικνύονταν στους κατοίκους της εξοχής να συγκεντρωθούν την επόμενη μέρα στον Ποταμό. Μετά από λίγο καταλαμβάνονταν και αχρηστεύονταν και ο Ασύρματος (βρισκόνταν λίγο μετά και αριστερά από την ομώνυμη σήμερα γέφυρα). Όμως τα τηλεγραφήματα που έφθαναν έδειχναν ότι παντού η φιλομοναρχική στάση είχε αποτύχει.

Το βράδυ συναντήθηκαν οι πρωταγωνιστές του κινήματος στην Κέρκυρα (Βάρθης, Αγάθος, Τεμπονέρας, Μαρτινέγκος και μερικοί άλλοι βασιλόφρονες) ενώ στην απογοήτευση που επικράτησε άρχισαν πολλοί να ρίχνουν τις ευθύνες στον Βάρθη και στον Παπαδόπουλο που διέδωσε πρώτος τις ψεύτικες ειδήσεις για επικράτηση των κινηματιών στην υπόλοιπη Ελλάδα.

Οι πρωταγωνιστές αναγκάστηκαν να καταφύγουν στην έπαυλη Βόγγολη στα Γουβιά και την επόμενη μέρα, αφού επιβεβαιώθηκε η αποτυχία του κινήματος, έφυγαν με ένα ψαροκάικο για την Αλβανία και μετά για την Ιταλία. Επέστρεψαν μετά την ανακήρυξη της Δημοκρατίας την επόμενη χρονιά και την χορήγηση αμνηστίας.

Η σημασία του κινήματος Λεοναρδόπουλου-Γαργαλίδη

Το αποτυχημένο κίνημα του19123 απόκτησε σημασία καθώς ισχυροποίησε αντίπαλες δυνάμεις όπως ο «Στρατιωτικός Σύνδεσμος» οι οποίες συμμετείχαν στη διαδικασία επίλυσης του πολιτειακού προβλήματος. Στις 16 Δεκέμβρη οι Φιλελεύθεροι κέρδιζαν τις εκλογές και ο βασιλιάς Γεώργιος εγκατέλειπε τη χώρα, ενώ στις 25 Μάρτη η Εθνοσυνέλευση ανακήρυσσε την Ελλάδα Αβασίλευτη Δημοκρατία και στις13 Απρίλη 1924 η μεταβολή του πολιτεύματος εγκρίνονταν με δημοψήφισμα και ποσοστό 69.5%.

ΠΗΓΕΣ

• Αλεξάκης Αλέξανδρος, Δουκάδες Κέρκυρας, Κέρκυρα, 2007
• Βάρθης Νικόλαος Σ., Περί της επιτυχίας του εν έτει 1923 στασιαστικού της πόλεώς μας κινήματος, Φοίνιξ, Κέρκυρα, 1930
• Βλάχος Άγγελος, «Η Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Πολιτική ιστορία 1923-1940», στην Ιστορία των Ελλήνων, τ. 12, Δομή, Αθήνα, χ.χ.
• Εξήντα χρόνια αγώνων και θυσιών. Χρονικό του Κ.Κ.Ε., τ. 1 (1918-1945), Έκδοση της Κ.Ε. του Κ.Κ.Ε., Αθήνα, 1978.
• Κουτσούκαλης Αλέκος, Η πρώτη δεκαετία του Κ.Κ.Ε. 1918-1928, Γνώση, Αθήνα, 1979
• Λεοντσίνης Γεώργιος, «Στρατιωτικά κινήματα: ιδεολογία και πολιτική 1909-1935», εφημ. Καθημερινή, φ. 21-03-2004.
• Σβορώνος Νίκος, Επισκόπηση της νεοελληνικής ιστορίας, «Ιστορική Βιβλιοθήκη», Θεμέλιο, 1994.

Οι φωτογραφίες:

1) Ο Νικόλαος. Βάρθης, από τους πρωταγωνιστές του κινήματος του 1923 στην Κέρκυρα (από το βιβλίο του Αλ. Αλεξάκη: Δουκάδες Κέρκυρας)

2) Η είσοδος του Παλιού Φρουρίου κατά την εποχή του κινήματος. Η επιστροφή της φρουράς στους στρατώνες σήμανε και την αποτυχία του.

Δημοσιεύτηκε στην ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ στις 20.09.2009