( Ιστορικές στιγμές της Κέρκυρας)

ΚΕΡΚΥΡΑ:  ΤΟ ΝΗΣΙ ΤΗΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ* ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΣΕΡΒΟΥΣ.

Του Γιάννη Μπαρδάκη 

      Τακτοποιώντας και αναδιφώντας  το αρχείο μου, έπεσα πάνω στο  περιοδικό « Νέμεσις» Τεύχος 8- Μάϊος 1999, που εξέδιδε η  σημερινή βουλευτίνα του ΚΚΕ,   η δημοσιογράφος Λιάνα Κανέλλη, συμφοιτήτριά μου στη Νομική Αθηνών  και κατά το ήμισυ  συμπατριώτισσα, αφού η μητέρα της η Αριάδνη  Μπακογιάννη ήταν από τον Αστακό.

       Το περιοδικό στις σελίδες του 110 έως 120 είχε ένα  πλούσιο και εμπεριστατωμένο  αφιέρωμα με τίτλο « Οι Σέρβοι στην Κέρκυρα 1916-1918» γραμμένο όπως επιγράφει από « ειδικούς συνεργάτες» και εμπλουτισμένο με φωτογραφίες προσφορά του Σωματείου Φωτογράφων Κέρκυρας.

      Θεώρησα λοιπόν καλό να μοιραστώ μαζί με στους αναγνώστες της αγαπημένης και φιλόξενης εφημερίδας των Αργυραδιτών, μερικά αποσπάσματα που ανθολόγησα και μερικές φωτογραφίες.

     Όπως είναι ιστορικά γνωστό  το πολεμικό έτος 1914 έληξε καταστροφικά για την Αυστροουγγαρία στο μέτωπο των Βαλκανίων που ήταν τα μέτωπα της Σερβίας και του Μαυροβουνίου.

     Μετά τη μάχη  της Κολούμπαρε το Νοέμβριο- Δεκέμβριο του 1914, επικράτησε μια μικρή εκεχειρία μέχρι τις 6 Οκτωβρίου 1915, αλλά η Σερβία ήταν απολύτως  εξουθενωμένη και  τη κατάστασή της χειροτέρεψε ο εξανθηματικός τύφος που ενέσκηψε με θύματα 135.000 στρατιώτες και άμαχους.

     Μέσα σ’ αυτό το κλίμα  άρχισε η αυστρογερμανική επίθεση κατά της Σερβίας:

          « Ο αυτοκράτορας της Γερμανίας Γουλιέλμος ο Β΄ έδωσε διαταγή στον στρατάρχη Αύγουστο Φον Μακέντεν στις 16 Σεπτεμβρίου 1915 να κατατροπωθεί αποφασιστικά ο σερβικός στρατός. Στην επίθεση επρόκειτο να λάβουν μέρος άνω των 500.000 στρατιωτών και 1.655 πυροβόλα όπλα.

      Η γενική αυστρογερμανική επίθεση κατά της Σερβίας έγινε στις 6 Οκτωβρίου , η δε βουλγαρική στις 14 Οκτωβρίου 1915…….».

     Ο σερβικός στρατός  δίνοντας σκληρές μάχες αποσύρθηκε εξαντλημένος στο Κόσσοβο-Πόλιε, εγκαταλελειμμένος από όλους τους συμμάχους και κυρίως από τον στρατό του Μαυροβουνίου με επικεφαλής τον σερδάρη  Γιάνκο Βούκοτιτς:

     « Ο πεινασμένος και απογυμνωμένος  σερβικός στρατός και οι πρόσφυγες υπέστησαν σοβαρές απώλειες. Η απόσυρση αυτή συγκαταλέγεται μεταξύ των πιο τραγικών και πιο σκληρών στην Ιστορία. Στην επίσημη αναφορά του υπουργού Στρατιωτικών, στρατηγού Μπόζινταρ Τέρζιτς, προς τον πρόεδρο της κυβέρνησης Νίκολα Πάσιτς στη Κέρκυρα, στις 22 Δεκεμβρίου 1916, αναφέρεται:

Χάθηκαν μέσα στην Αλβανία, πέθαναν από την πείνα και το ψύχος, δολοφονήθηκαν από τους Αρβανιτάδες και αιχμαλωτίστηκαν 243.877 άνθρωποι….».

      Από τον ανταγωνισμό  μεταξύ των κρατών- μελών της « Αντάντ» κανένας δεν γνώριζε που έπρεπε να μεταφερθεί ο ταλαίπωρος σερβικός στρατός, αφού οι Άγγλοι και οι Ιταλοί πρότειναν να παραμείνει στην Αλβανία, ενώ οι Γάλλοι και οι Ρώσοι στη Βόρεια Αφρική και κυρίως στη Μπιζέρτα της Τυνησίας. Οι Γάλλοι τελικά σεβάστηκαν το αίτημα της σερβικής κυβέρνησης και μετά από πρόταση του στρατάρχη Ζοφρά  έλαβαν απόφαση να μεταφερθεί ο σερβικός στρατός από τις ακτές της Αλβανίας στη Κέρκυρα.

       Έτσι από τις 10 Ιανουαρίου μέχρι τις 21 Φεβρουαρίου 1916, με συμμαχικά μεταγωγικά πλοία άρχισε η επιχείρηση που ονομάστηκε « Αλβανικός Γολγοθάς»:

Οι πρώτοι Σέρβοι στρατιώτες αποβιβάζονται παρακολουθούμενοι από Κερκυραίους.( Φωτογραφίες του Σωματείου Φωτογράφων Κέρκυρας)

     «Πρώτα επιβιβάστηκαν οι εξαντλημένοι και οι άρρωστοι. Στις αρχές Φεβρουαρίου στον Αυλώνα επιβιβάζονται 12.000 άνθρωποι την ημέρα. Οι στρατιώτες αποστέλλονταν στους προσωρινούς καταυλισμούς Γουβιά και Ύψος, οι δε πρόσφυγες στη Γαλλίπολη. Στην Κέρκυρα, δεν είχαν ληφθεί εγκαίρως μέτρα για την περίθαλψη των Σέρβων στρατιωτών, δεν υπήρχε επάρκεια ειδών διατροφής, θέρμανση, ρουχισμός. Επί οκτώ ημέρες έπεφταν καταρρακτώδεις, παγωμένες βροχές. Χωρίς αντίσκηνα, οι ταλαιπωρημένοι στρατιώτες καθημερινά  πέθαιναν μαζικά. Ο υπουργός Στρατιωτικών, στρατηγός Μπόζινταρ Τέρζιτς, στην αναφορά του, στις 22 Δεκεμβρίου 1917, πληροφορεί τον  πρόεδρο Πάβιτς ότι στη Κέρκυρα μεταφέρθηκαν 151.828 άνθρωποι».

      Στη Κέρκυρα, αποβιβάστηκαν και πολλά παιδιά. Στην αρχή ήταν εγκατεστημένα σε καταυλισμούς διερχομένων, στον Ποταμό, στο Κοντόκαλι και την Κορατζή, τα δε βαριά άρρωστα στο βρετανικό παιδικό νοσοκομείο του νησιού….

      Στο βραχώδες και άγονο νησί Βίδος, συνολικής έκτασης 70 στρεμμάτων, το οποίο οι Έλληνες επί αιώνες αποκαλούσαν Φιδονήσι, έφτασαν στις 21 Ιανουαρίου 1916 οι νοσηλευόμενοι στα στρατιωτικά νοσοκομεία του Πιρού, Τσιτσάν και της περιοχής Μοράβα.

Μεταξύ των πρώτων έφτασαν πολλές χιλιάδες μαθητές, νεοσύλλεκτοι. Εξαντλημένοι μέχρι θανάτου και άρρωστοι από δυσεντερία, τύφο, πνευμονία και πείνα, έμοιαζαν με ζωντανούς σκελετούς. Δεν υπήρχαν αντίσκηνα, ξάπλωναν στο χώμα, κάτω από τη βροχή, η οποία έπεφτε αδιάκοπα».

       Τι απόγιναν όμως οι χιλιάδες  πεθαμένοι που πέθαιναν καθημερινά?

       « Οι Σέρβοι στρατιώτες που πέθαιναν, τη πρώτη περίοδο θάβονταν στις βραχώδεις ακτές του νησιού Βίδος σε αβαθείς τάφους, όταν όμως άρχισαν να πεθαίνουν μαζικά, μεταφέρονταν με τις βάρκες του γαλλικού υγειονομικού πλοίου « Άγις Φραγκίσκος της Ασίζης» στην ανοιχτή θάλασσα και ρίχνονταν στα νερά του Ιουνίου Πελάγους, στο « Κυανούν Κοινοτάφιον».

     Πιθανολογείται ότι στο νησί Βίδος και στο « Κυανούν Κοινοτάφιον», ετάφησαν πάνω από 10.000 Σέρβοι στρατιώτες και κληρωτοί, μια ολόκληρη μεραρχία. Την ίδια τύχη είχαν και οι αιχμάλωτοι πολέμου Αυστροούγγροι, Γερμανοί και Βούλγαροι στρατιώτες».

      Να συμπληρώσω και από άλλη ιστορική  πηγή, ότι πολλά  πτώματα  που δεν προλάβαιναν να θάψουν , τα έριχναν από βράχους στη θάλασσα και από εκεί τα παραλάμβανε  το ατμόπλοιο « Σώτειρα Θεοτόκος» και τα μετέφερε στη Νότια Κέρκυρα και τα πόντιζαν στη θάλασσα μεταξύ Λευκίμμης και Παξών, όπου υπήρχαν κοπάδια καρχαριών που τα κατασπάραζαν.

     Κάποια στιγμή οι σύμμαχοι πήραν την οριστική  απόφαση να γίνει η Κέρκυρα το οριστικό σημείο για τους προσφυγικούς καταυλισμούς και άρχισε να εφαρμόζεται το σχέδιο με την εξής διαδικασία:

     « Τα στρατεύματα που έρχονταν, περνούσαν πρώτα από στρατόπεδο διερχομένων στο νησί Λαζαρέτο, προκειμένου να καθαριστούν από τις ψείρες. Γινόταν απολύμανση, κουρεύονταν, περνούσαν από λουτρό με φορμαλίνη και ντύνονταν με καθαρά εσώρουχα……

     Η γαλλική αποστολή, υπεύθυνη για την υποδοχή και την εγκατάσταση του σερβικού στρατού στην Κέρκυρα, συγκρότησε νοσοκομεία σε όλα τα στρατόπεδα των μεραρχιών του σερβικού στρατού. Επίσης συγκρότησε νοσοκομεία στα Γουβιά, στα Μωραίτικα, στον Βίδο, στο Λαζαρέτο και νοσοκομείο για τους Σέρβους αξιωματούχους  στο Αχίλλειον».

    Η Κέρκυρα όμως δεν αποτέλεσε μόνο καταυλισμό των Σέρβων στρατιωτών και πολιτών, αλλά και έδρα της  σερβικής κυβέρνησης και ονομάζονταν μέχρι τα τέλη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου « ανεπίσημη πρωτεύουσα της Σερβίας», λειτουργώντας τη « Λαϊκή Βουλή» , από τις 16 Σεπτεμβρίου 1916, στο κτίριο του Δημοτικού Θεάτρου που εκμίσθωσε για τρία χρόνια. Εκεί τη 1 Νοεμβρίου 1917 μίλησε και ο τότε πρωθυπουργός της Ελλάδας ο Ελευθέριος Βενιζέλος λέγοντας ότι « Η Ελλάδα θα βοηθήσει τη Σερβία με όλα τα διαθέσιμα μέσα».

    Κατά τη διάρκεια της παραμονής στην Ελλάδα, από το 1916 έως το 1918, ο σερβικός στρατός διαμόρφωσε στη Κέρκυρα και στη Θεσσαλονίκη 252 στρατιωτικά νεκροταφεία με μεγαλύτερο αυτό της Θεσσαλονίκης με 7.444 τάφους:

     « Στη Κέρκυρα διαμορφώθηκαν 28 στρατιωτικά νεκροταφεία. Τα μεγαλύτερα ήταν στα στρατόπεδα των μεραρχιών στα Γουβιά, Κάτω Ύψος, Άνω Ύψος, Στρογγυλή, Μεσογγή, Άγιος Ματθαίος, Βραγανιώτικα και Κατομέρι. Τα μεγαλύτερα βρίσκονταν κοντά στο χωριό Κατομέρι με 500 και στον Άγιο Ματθαίο με 520 τάφους. Στο Αχίλλειο υπήρχε σερβικό νεκροταφείο για τους αξιωματικούς. Οι Σέρβοι πρόσφυγες κηδεύονταν στο νεκροταφείο της Γαρίτσας και στα νεκροταφεία των χωριών όλης της Κέρκυρας.

      Η Ελληνική Ορθόδοξη Εκκλησία παραχώρησε στους Σέρβους τις εκκλησίες του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, της Αγίας Τριάδος και του Αγίου Νικολάου.

     Στην εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνος, στο μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης, καθώς και στις μεγάλες εκκλησιαστικές και εθνικές γιορτές, συχνά χοροστατούσαν μαζί κατά τη τέλεση της Θείας Λειτουργίας ο Αρχιεπίσκοπος Βελιγραδίου και Μητροπολίτης Πάσης Σερβίας Δημήτριος και ο Αρχιεπίσκοπος Κέρκυρας Σεβαστιανός.

     Στις κηδείες και τα μνημόσυνα σχεδόν πάντοτε έψαλαν μαζί Σέρβοι και Έλληνες ιερείς, μεταξύ των οποίων ξεχώριζε ιδιαίτερα ο Κώστας Μαμούλης, ο οποίος μιλούσε τη σερβική γλώσσα».

     Κατά τη τριετή διαμονή τους στη Κέρκυρα οι Σέρβοι δημιούργησαν  δεσμούς αγάπης και φιλίας με τους ντόπιους. Διοργάνωναν μαζί συναυλίες, θεατρικές παραστάσεις, θρησκευτικές τελετές, αθλητικούς αγώνες και φιλανθρωπικές εκδηλώσεις.

      Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να γίνουν πολλές επιμειξίες  και πολλοί κυρίως Σέρβοι παντρεύτηκαν Κερκυραίες. Ένας από τους απογόνους των Σέρβων που γεννήθηκε στο νησί την εποχή εκείνη ήταν και ο Άτσα Γιόκοβιτς.   Γεννήθηκε το 1919 και παντρεύτηκε τη Κερκυραία Χριστίνα Παπαδάτου, με την οποία απέκτησε ένα γιό,  δύο κόρες και  έξι εγγόνια, που όλοι μιλούν και τις δύο γλώσσες.

      Κλείνω λοιπόν με μερικά τους λόγια που ανθολόγησα από τη συνέντευξή τους στο περιοδικό,  όταν τους συνάντησε στο σπίτι τους στη Γαρίτσα.

      Πρώτα ο Άτσα Γιόκοβιτς:

      « Για μας  η Κέρκυρα είναι το νησί της σωτηρίας. Ο πατέρας μου Μπόζινταρ, αξιωματικός του στρατού, ύστερα από δύο μήνες εξαθλίωσης και κατατρεγμού στα βουνά της Αλβανίας, έφτασε στον Αυλώνα. Ήταν τραυματίας. Με συμμαχικό πλοίο μεταφέρθηκε στη Μπιζέρτα στην Αφρική. Στο τέλος το 1916 ανάρρωσε και ήρθε στη Κέρκυρα. Το νησί φιλοξενούσε 150.000 Σέρβους, τον στρατό, την εξόριστη κυβέρνηση Πάβιτς.

    Παίχτηκε ένα δράμα. Πρωταγωνιστές ήταν οι Σέρβοι και οι Κερκυραίοι. Εκείνοι έφταναν πεινασμένοι, άρρωστοι. Έσβηναν μέσα στους καταυλισμούς, στη λάσπη. Δεν πρόφταναν να τους θάβουν. Οι Κερκυραίοι τους έδωσαν ζωή! Δεν ήταν το φαγητό, ήταν η ηθική συμπαράσταση,….».

     Η Χριστίνα Παπαδάτου συμπληρώνει τον άντρα της:

     « Οι Σέρβοι ήταν ωραίοι άνδρες, αγέρωχοι, ευγενικοί, υπερήφανοι. Η μητέρα του άνδρα μου ήταν Κερκυραία, ερωτεύτηκε τον πατέρα του Μπόζινταρ- στη Κέρκυρα τον φώναζαν Θόδωρο- από τη πρώτη στιγμή που τον γνώρισε. Αγαπήθηκαν, παντρεύτηκαν μέσα σε λίγους μήνες. Με τη σκέψη στη πατρίδα που άφησαν πίσω, συνέχισαν να ζουν, να ελπίζουν, να ονειρεύονται. Είχαν τη δύναμη και να ερωτευτούν».

     Συνεχίζει πάλι ο Άτσα Γιόκοβιτς:

     « Στη Σερβία όλοι λένε πως οι Κερκυραίες είναι ωραίες γυναίκες. Είναι φήμη που μεταδόθηκε από στόμα σε στόμα, από γενιά σε γενιά, από τότε, το 1918.

      Τα πιο συγκλονιστικά ειδύλλια –μεγάλα γεγονότα για τη κερκυραϊκή κοινωνία εκείνης της εποχής- ήταν οι γάμοι που έκαναν οι τρείς κόρες  του Ιωάννη Γαζή, ιδιοκτήτη του ξενοδοχείου Bella Venezia». 

     Η Αυγούστα Γαζή παντρεύτηκε τον πρόεδρο της Γιουγκοσλαβικής κυβέρνησης Μίλαν Στογιάνοβιτς, η Τζοβάνα Γαζή τον λοχαγό του Ιππικού Τσόλακ Άντιτς και Σαπφώ Γαζή  τον καθηγητή Λιούμπιρ Καζιμίροβιτς».

*Κύρια πηγή του άρθρου μου αποτέλεσε το  περιοδικό « Νέμεσις», Τεύχος 8- Μάϊος 1999.

    * Ο τίτλος το «Νησί της Σωτηρίας» από την ιστορική τηλεοπτική εκπομπή του Χρήστου Βασιλόπουλου « Η μηχανή του χρόνου».

ΠΗΓΗ: Προδημοσίευση από τη "Φωνή των Αργυραδιτών"