Γράφει ο Δημήτρης Αναστασίου στο FACEBOOK

Διάβαζα πρόσφατα ένα κείμενο του Bhaskar Sunkara, ιδρυτή του Jacobin και προέδρου του The Nation, ο οποίος το 2019 εξέδωσε το εξαιρετικό βιβλίο το “Σοσιαλιστικό Μανιφέστο”. Στο πρόσφατο άρθρο του με τίτλο «Ανασυγκρότηση των Σοσιαλιστικών Οριζόντων» στάθηκα σε μια αναφορά που λέει ίσως περισσότερα για τη δύναμη των ιδεών από ολόκληρους τόμους πολιτικής θεωρίας.

Ο Σουνκάρα αναφέρει ότι στις ανθρακωρυχικές κοινότητες της Ουαλίας υπήρχαν ανθρακωρύχοι εργάτες που ζητούσαν να ταφούν με αντίτυπα του Κομμουνιστικού Μανιφέστου, όπως μια προηγούμενη γενιά ζητούσε να ταφεί με τη Βίβλο της. 

Αυτό μου θύμισε ένα μνημειώδη πρόλογο-δοκίμιο του Marshall Berman στην έκδοση Penguin Classics του Κομμουνιστικού Μανιφέστου (2011).

Στο τέλος του δοκιμίου του, ο Μπέρμαν παραθέτει την αγαπημένη του ιστορία για το Μανιφέστο:

—————————————-

Η ιστορία προέρχεται από τον Hans Morgenthau, τον σπουδαίο (ρεαλιστή) θεωρητικό των διεθνών σχέσεων που κατέφυγε στις Ηνωμένες Πολιτείες ως πρόσφυγας από τον ναζισμό. Ο Berman τον άκουσε να τη διηγείται στις αρχές της δεκαετίας του 1970, στο City University της Νέας Υόρκης.

Ο Morgenthau αναπολούσε τα παιδικά του χρόνια στη Βαυαρία πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο πατέρας του ήταν γιατρός σε μια εργατική συνοικία της πόλης Κόμπουργκ, όπου κατοικούσαν κυρίως ανθρακωρύχοι, και συχνά έπαιρνε μαζί του τον μικρό Hans στις κατ’ οίκον επισκέψεις του.

Πολλοί από τους ασθενείς του πέθαιναν από φυματίωση. Ένας γιατρός εκείνη την εποχή δεν μπορούσε να κάνει πολλά για να τους σώσει· μπορούσε όμως να τους βοηθήσει να πεθάνουν με αξιοπρέπεια.

Στο Κόμπουργκ, πολλοί άνθρωποι που πλησίαζαν στο τέλος της ζωής τους ζητούσαν να ταφούν μαζί με τη Βίβλο τους. Όταν όμως ο πατέρας του Morgenthau ρωτούσε τους εργάτες ασθενείς του αν είχαν κάποια τελευταία επιθυμία, πολλοί απαντούσαν ότι ήθελαν να ταφούν με το Κομμουνιστικό Μανιφέστο αντί για τη Βίβλο.

Τον παρακαλούσαν να φροντίσει να τους εξασφαλίσει ένα καινούργιο αντίτυπο του βιβλίου και να μην επιτρέψει στους ιερείς να το αντικαταστήσουν την τελευταία στιγμή με μια Βίβλο.

Ο Morgenthau έλεγε ότι ήταν πολύ μικρός για να κατανοήσει το βιβλίο. Ωστόσο, αυτή έγινε η πρώτη πολιτική αποστολή της ζωής του…

——————————————————————

Δεν ήταν τυχαίο όλο αυτό. Ο Marshall Berman, στον μνημειώδη πρόλογό του για το Κομμουνιστικό Μανιφέστο, επιχειρεί να εξηγήσει γιατί το κείμενο των Μαρξ και Ένγκελς ξεπέρασε τα όρια ενός πολιτικού φυλλαδίου και κατέκτησε τη θέση ενός παγκόσμιου πολιτισμικού γεγονότος. Σε ένα από τα ωραιότερα σημεία του δοκιμίου του γράφει:

«Θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε το ύφος του Μανιφέστου ως ένα είδος εξπρεσιονιστικού λυρισμού. Οι παράγραφοι ξεσπούν πάνω μας σαν κύματα, αφήνοντάς μας να τρέμουμε από την πρόσκρουση και να είμαστε μουσκεμένοι από σκέψη. Αυτή η πρόζα αποπνέει μια αίσθηση ασθμαίνουσας ορμής· ορμά προς τα εμπρός χωρίς οδηγούς ή χάρτες, σπάζοντας σύνορα, συσσωρεύοντας και επιστρώνοντας πράγματα, ιδέες και εμπειρίες».

Από το 1848 μέχρι σήμερα γράφτηκαν δεκάδες μανιφέστα. Ελάχιστα όμως ξεπέρασαν την εποχή τους. Κανένα δεν άσκησε τόσο βαθιά επίδραση στη φαντασία, την αυτοσυνείδηση και την κουλτούρα εκατομμυρίων ανθρώπων όσο το Κομμουνιστικό Μανιφέστο. 

Καταλαβαίνει κανείς γιατί ορισμένα πολιτικά μανιφέστα αφήνουν ιστορικό αποτύπωμα, ενώ άλλα εξατμίζονται σχεδόν αμέσως μετά τη δημοσίευσή τους. Δεν αρκεί ένα κείμενο να είναι καλογραμμένο ή να απαριθμεί αξίες και προθέσεις. Χρειάζεται να εντάσσει το παρόν σε μια ευρύτερη ιστορική αφήγηση, να απευθύνεται σε συγκεκριμένες κοινωνικές δυνάμεις και να προσφέρει ένα όραμα για το μέλλον. Όταν αυτό συμβαίνει, ένα κείμενο γίνεται μέρος της ζωής των ανθρώπων.

Ίσως αυτό να είναι το στοιχείο που ξεχωρίζει τα μανιφέστα που διαμορφώνουν πολιτικές ταυτότητες από εκείνα που λειτουργούν απλώς ως στιγμιαία επικοινωνιακά γεγονότα.