Δημήτρης Λούκας - epohi.gr

Σαν σήμερα, στις 20 Μαΐου 1941, ξεκινά η Μάχη της Κρήτης, η τελευταία μεγάλη γερμανική επιχείρηση για την ολοκλήρωση της κατάληψης της Ελλάδας. Το νησί υπερασπίζονταν βρετανικές και συμμαχικές δυνάμεις της Κοινοπολιτείας, ελληνικά στρατιωτικά τμήματα, αλλά και ο ίδιος ο κρητικός λαός, που συμμετείχε μαζικά στην αντίσταση.

Η μάχη εξελίχθηκε σε μία από τις σκληρότερες συγκρούσεις του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι εκείνη τη στιγμή, ενώ αποτέλεσε και τη μεγαλύτερη αεραποβατική επιχείρηση στην παγκόσμια ιστορία έως τότε. Σήμερα θα παρουσιάσουμε πέντε λιγότερο γνωστές πτυχές της Μάχης της Κρήτης.

Πρώτη άγνωστη πτυχή: Η Κρήτη αποτέλεσε τη μεγαλύτερη δοκιμασία των Γερμανών αλεξιπτωτιστών

Οι Fallschirmjäger, οι επίλεκτοι αλεξιπτωτιστές της Βέρμαχτ, θεωρούνταν ένα από τα πιο καινοτόμα σώματα του γερμανικού στρατού. Είχαν ήδη προκαλέσει σοκ στην Ευρώπη με την κατάληψη του ισχυρού βελγικού οχυρού Εμπέν-Εμαέλ το 1940, αποδεικνύοντας την αποτελεσματικότητα των αεραποβατικών επιχειρήσεων ακόμη και απέναντι στα ισχυρότερα οχυρά της εποχής.

Όμως, η Κρήτη ήταν κάτι εντελώς διαφορετικό. Για πρώτη φορά οι Γερμανοί σχεδίαζαν μαζική ρίψη ολόκληρων αεραποβατικών σχηματισμών σε τεράστια κλίμακα, με χρήση αλεξιπτωτιστών, ανεμοπτέρων και συνεχών αερομεταφορών ενισχύσεων.

Στην επιχείρηση συμμετείχε η επίλεκτη 7η Αεραποβατική Μεραρχία μαζί με το Αεραποβατικό Σύνταγμα Εφόδου, μονάδες που θεωρούνταν από τις καλύτερες της Βέρμαχτ. Ωστόσο, η επιχείρηση στην Κρήτη εξελίχθηκε σε εφιάλτη για τους Γερμανούς αλεξιπτωτιστές. Οι απώλειες υπήρξαν τόσο βαριές, ώστε μετά τη μάχη ο Χίτλερ δεν επέτρεψε ποτέ ξανά ανάλογη μαζική αεραποβατική επιχείρηση.

Δεύτερη άγνωστη πτυχή: Το δράμα της 5ης Μεραρχίας Κρητών

Η 5η Μεραρχία Κρητών είχε μεταφερθεί από το νησί στην ηπειρωτική Ελλάδα με το ξέσπασμα του ελληνοϊταλικού πολέμου, προκειμένου να ενισχύσει το αλβανικό μέτωπο. Οι Κρητικοί στρατιώτες πολέμησαν σκληρά απέναντι στους Ιταλούς και θεωρούνταν από τις πιο αξιόμαχες μονάδες του ελληνικού στρατού.

Όμως, μετά τη γερμανική εισβολή και την αυθαίρετη συνθηκολόγηση του Τσολάκογλου, η μεραρχία εγκλωβίστηκε στην ηπειρωτική Ελλάδα και δεν μπόρεσε να επιστρέψει στην Κρήτη για να υπερασπιστεί το νησί.

Παρά τις εκκλήσεις Κρητικών αξιωματικών και στρατιωτών να μεταφερθούν πίσω στην πατρίδα τους, αυτό δεν κατέστη δυνατό. Πολλοί προσπάθησαν μόνοι τους να φτάσουν στην Κρήτη με καΐκια και αυτοσχέδια μέσα. Ελάχιστοι τα κατάφεραν.

Η μεγάλη πλειονότητα των ανδρών της 5ης Μεραρχίας Κρητών παρέμεινε παγιδευμένη στην ηπειρωτική Ελλάδα, όπου τέθηκε υπό περιορισμό σε άθλιες συνθήκες διαβίωσης από τις γερμανικές και ιταλικές δυνάμεις κατοχής.

Η απουσία της 5ης Μεραρχίας από τη Μάχη της Κρήτης θεωρήθηκε τραγική ιστορική ειρωνεία. Η ίδια μονάδα είχε βρεθεί στο επίκεντρο της κατάρρευσης του μικρασιατικού μετώπου το 1922, κατά την τουρκική αντεπίθεση, και τώρα δεν μπορούσε να βρεθεί στον τόπο της για να τον υπερασπιστεί.

Έτσι, στην Κρήτη απέμεναν περιορισμένες ελληνικές δυνάμεις, αποτελούμενες από αποσπάσματα, νεοσύλλεκτους, χωροφύλακες και λίγες οργανωμένες μονάδες με ανεπαρκή οπλισμό. Μαζί τους πολέμησαν μεμονωμένοι αξιωματικοί και στρατιώτες που είχαν καταφέρει να διαφύγουν από την ηπειρωτική Ελλάδα, καθώς και μία ολόκληρη τάξη της Σχολής Ευελπίδων.

Τρίτη άγνωστη πτυχή: Η πρώτη μεγάλη λαϊκή αντίσταση απέναντι στους Ναζί

Η Μάχη της Κρήτης αποτέλεσε την πρώτη μεγάλη και μαζική λαϊκή αντίσταση αμάχων απέναντι στη γερμανική εισβολή στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Από τις πρώτες κιόλας ώρες της γερμανικής επίθεσης, ο κρητικός λαός ζητούσε όπλα για να πολεμήσει. Ωστόσο, οι περισσότεροι Κρητικοί παρέμειναν ουσιαστικά άοπλοι. Λίγο πριν από την κατάρρευση του μετώπου, η ελληνική κυβέρνηση είχε ζητήσει να συγκεντρωθούν τα όπλα του πληθυσμού, υποτίθεται για τις ανάγκες του πολέμου. Στην πραγματικότητα, υπήρχε έντονη ανησυχία απέναντι στον ένοπλο κρητικό πληθυσμό, που ήταν γνωστός για τα ισχυρά βενιζελικά και αντιμοναρχικά του αισθήματα.

Ακόμη και κατά τη διάρκεια της μάχης, οι Κρητικοί ζητούσαν επίμονα να εξοπλιστούν. Οι βρετανικές αρχές όμως δίστασαν να μοιράσουν μαζικά όπλα στον πληθυσμό, τόσο λόγω ελλείψεων οπλισμού όσο και εξαιτίας πολιτικών ανησυχιών για τις εξελίξεις που θα ακολουθούσαν μετά τον πόλεμο και τη στάση της φιλοβενιζελικής Κρήτης απέναντι στην επιστροφή του βασιλιά Γεωργίου Β΄.

Παρά την έλλειψη οπλισμού, οι κάτοικοι της Κρήτης μπήκαν στη μάχη με ό,τι διέθεταν: παλιά τουφέκια του 19ου αιώνα, κυνηγετικά όπλα, μαχαίρια, τσουγκράνες, αυτοσχέδια μέσα, ακόμη και παλαιά τυφέκια Γκρας.

Οι επιθέσεις των κατοίκων υπήρξαν ιδιαίτερα σκληρές τις πρώτες ώρες της απόβασης. Οι περισσότεροι Γερμανοί αλεξιπτωτιστές προσγειώνονταν με περιορισμένο ατομικό οπλισμό, ενώ ο βαρύτερος εξοπλισμός και τα πυρομαχικά έπεφταν σε ξεχωριστά κιβώτια με αλεξίπτωτα. Αυτό έδωσε τη δυνατότητα σε Κρητικούς χωρικούς και Έλληνες στρατιώτες να επιτεθούν αμέσως στα σημεία προσγείωσης, προκαλώντας σημαντικές απώλειες στους εισβολείς.

Η μαζική συμμετοχή του πληθυσμού εξόργισε τη γερμανική διοίκηση. Στην Κρήτη σημειώθηκαν από τις πρώτες κιόλας ημέρες του πολέμου μερικές από τις πρώτες μαζικές θηριωδίες εναντίον αμάχων στην κατεχόμενη Ευρώπη.

Χωριά όπως το Κοντομαρί και η Κάνδανος πλήρωσαν βαρύ τίμημα. Στο Κοντομαρί οι γερμανικές δυνάμεις εκτέλεσαν σχεδόν ολόκληρο τον άρρενα πληθυσμό του χωριού, ενώ η Κάνδανος καταστράφηκε ολοκληρωτικά ως πράξη αντιποίνων.

Τέταρτη άγνωστη πτυχή: Το αεροδρόμιο του Μάλεμε ήταν το κλειδί της μάχης

Η εξέλιξη ολόκληρης της Μάχης της Κρήτης κρίθηκε ουσιαστικά στο αεροδρόμιο του Μάλεμε, στα δυτικά του νησιού. Οι πρώτες ώρες της γερμανικής επίθεσης υπήρξαν καταστροφικές για τους αλεξιπτωτιστές, που υπέστησαν τεράστιες απώλειες. Ωστόσο, η κατάσταση άλλαξε δραματικά όταν οι συμμαχικές δυνάμεις εγκατέλειψαν κρίσιμες θέσεις γύρω από το αεροδρόμιο.

Οι Νεοζηλανδοί που υπερασπίζονταν την περιοχή αποχώρησαν από σημαντικά υψώματα κατά τη διάρκεια της νύχτας, θεωρώντας πως κινδύνευαν με περικύκλωση. Η αποχώρηση αυτή επέτρεψε στους Γερμανούς να καταλάβουν και τελικά να χρησιμοποιήσουν το αεροδρόμιο.

Από εκείνη τη στιγμή η μάχη άλλαξε χαρακτήρα. Με συνεχή δρομολόγια μεταγωγικών αεροσκαφών Junkers Ju-52, οι Γερμανοί άρχισαν να μεταφέρουν ενισχύσεις, πυρομαχικά και βαρύ οπλισμό απευθείας στην Κρήτη.

Οι συμμαχικές αντεπιθέσεις για την ανακατάληψη του Μάλεμε απέτυχαν, δίνοντας στους Γερμανούς πολύτιμο χρόνο να σταθεροποιήσουν το προγεφύρωμά τους. Από εκεί και πέρα, οι γερμανικές δυνάμεις άρχισαν να προωθούνται σταδιακά προς το υπόλοιπο νησί.

Η Μάχη της Κρήτης ανέδειξε με απόλυτο τρόπο τη στρατηγική σημασία των αεροδρομίων στον σύγχρονο πόλεμο.

Πέμπτη άγνωστη πτυχή: Η πραγματική στρατηγική σημασία της Μάχης της Κρήτης

Για πολλά χρόνια επικράτησε ο μύθος ότι η Μάχη της Κρήτης καθυστέρησε αποφασιστικά τη γερμανική εισβολή στη Σοβιετική Ένωση. Ωστόσο, όπως έχουν επισημάνει αρκετοί σύγχρονοι ιστορικοί, ανάμεσά τους και ο Σταύρος Παναγιωτίδης, η Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα είχε ήδη σχεδιαστεί ανεξάρτητα από τη μάχη στην Κρήτη.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Μάχη της Κρήτης δεν είχε τεράστια στρατηγική σημασία για τη Γερμανία.

Οι Γερμανοί υπέστησαν χιλιάδες απώλειες, με περισσότερους από 2.000 νεκρούς και άλλους 2.000 αγνοούμενους μέσα σε λίγες ημέρες μάχης. Η γερμανική ηγεσία είδε επίλεκτες μονάδες να αποδεκατίζονται για πρώτη φορά σε τέτοια κλίμακα.

Το σοκ ήταν τόσο μεγάλο, ώστε ο Χίτλερ απέφυγε στο εξής μεγάλες αεραποβατικές επιχειρήσεις. Οι Γερμανοί αλεξιπτωτιστές χρησιμοποιήθηκαν πλέον κυρίως ως επίλεκτο πεζικό στα μέτωπα της Σοβιετικής Ένωσης και της Βόρειας Αφρικής, αντί για μαζικές αεραποβάσεις.

Παράλληλα, η εμπειρία της Κρήτης επηρέασε και τη γερμανική στάση απέναντι σε μελλοντικές επιχειρήσεις, όπως η σχεδιαζόμενη κατάληψη της Μάλτας, που τελικά δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.

Επιπλέον, οι απώλειες της Luftwaffe υπήρξαν εξαιρετικά βαριές. Στη Μάχη της Κρήτης οι Γερμανοί έχασαν περίπου 170 μεταγωγικά αεροσκάφη, κυρίως Junkers Ju-52, ενώ πολλά ακόμη υπέστησαν σοβαρές ζημιές. Οι απώλειες αυτές αποδείχθηκαν ιδιαίτερα δύσκολο να αναπληρωθούν.

Στην Κρήτη κατέρρευσε ο μύθος του ανίκητου των γερμανικών αλεξιπτωτιστών. Οι τεράστιες απώλειες των επίλεκτων μονάδων της Βέρμαχτ, η μαζική συμμετοχή του κρητικού λαού και η λυσσαλέα αντίσταση στρατιωτών και αμάχων απέδειξαν πως ακόμη και η πανίσχυρη πολεμική μηχανή της ναζιστικής Γερμανίας μπορούσε να αιμορραγήσει.

Η Μάχη της Κρήτης αποκάλυψε επίσης τον νέο, ολοκληρωτικό χαρακτήρα του πολέμου. Δεν επρόκειτο πλέον μόνο για σύγκρουση στρατών, αλλά για σύγκρουση ολόκληρων λαών απέναντι στην κατοχή και τον φασισμό.

Οι θυσίες στην Κάνδανο, στο Κοντομαρί και σε δεκάδες χωριά της Κρήτης αποτέλεσαν το πρώτο μεγάλο προμήνυμα των θηριωδιών που θα ακολουθούσαν σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη.

Η αντίσταση του κρητικού λαού αποτέλεσε προάγγελο της μεγάλης αντιστασιακής δράσης που θα αναπτυσσόταν αργότερα στην Ελλάδα αλλά και σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη. Η Μάχη της Κρήτης έδειξε πως ο πόλεμος απέναντι στον φασισμό δεν θα ήταν μόνο σύγκρουση στρατών, αλλά συνολική αντίσταση λαών.