γράφει ο Γιώργος Βασιλείου*

Σταθερή μείωση των γεννήσεων, υπερσυγκέντρωση πληθυσμού σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη, κλειστά σπίτια, έρημα σχολεία και γερασμένοι κάτοικοι στην επαρχία, εγκατάλειψη του πρωτογενούς τομέα, φυγή νέων εργαζομένων και επιστημονικού προσωπικού στο εξωτερικό.

Δεν πρόκειται για κάποια δυστοπική εικόνα από το μέλλον, αλλά για μια πραγματικότητα που ανάγεται στα μέσα του περασμένου αιώνα και έχει κορυφωθεί την τελευταία και πλέον δεκαπενταετία, την περίοδο της οικονομικής κρίσης και των μνημονίων, μια πραγματικότητα που αποκαλείται δημογραφικό πρόβλημα, ένα κρίσιμο ζήτημα με σοβαρές επιπτώσεις στην οικονομία και την κοινωνία.

Οι κυβερνήσεις και οι ελίτ είναι έτοιμες να ανοίξουν τους «ασκούς του Αιόλου», ετοιμάζοντας νέο γύρο αντιλαϊκής αφαίμαξης, που περιλαμβάνει μεταξύ άλλων σχέδια για αύξηση των ορίων συνταξιοδότησης και κατάργηση των κατακτήσεων του εργατολαϊκού και νεολαιίστικου κινήματος που μετρούν δεκαετίες.

Τα αίτια και η αναπόφευκτη συρρίκνωση

Η μείωση του πληθυσμού συνδέεται άμεσα με τις κοινωνικές και οικονομικές εξελίξεις από τα μέσα του 20ου αιώνα και έπειτα, σε συνδυασμό με την απουσία συνεκτικού πλέγματος κοινωνικής πολιτικής που να λαμβάνει υπόψη τη δημογραφική εξέλιξη και όχι απλά να κρύβει το πρόβλημα κάτω από το «χαλάκι», όπως έπραξε το σύνολο των κυβερνήσεων μέχρι σήμερα.

Το δημογραφικό αποτελεί πρόβλημα με πολλαπλές διαστάσεις, που ανάγεται σε τρεις βασικούς παράγοντες:

1. Την υπέρμετρη συγκέντρωση του πληθυσμού στα αστικά κέντρα που ξεκίνησε τη δεκαετία του 1950 με την εσωτερική μετανάστευση και είχε ως αποτέλεσμα μεγάλο μέρος της ηπειρωτικής Ελλάδας να εμφανίζει πολλούς θανάτους και λίγες γεννήσεις, που σταδιακά οδήγησαν σε μείωση του πληθυσμού.

2. Τη μετανάστευση στο εξωτερικό, κυρίως την τελευταία 15ετία, περίοδος κατά την οποία έφυγαν κυρίως νέοι 25-40 ετών, ως αποτέλεσμα της κρίσης που βίωσε η Ελλάδα και των μνημονιακών πολιτικών που εφαρμόστηκαν.

3. Τη γήρανση του πληθυσμού που αποτελεί συνδυασμό της αύξησης του προσδόκιμου ζωής και της προοδευτικής μείωσης των γεννήσεων από τα μέσα της δεκαετίας του 1950.

Κατά τους δημογράφους, η περαιτέρω πληθυσμιακή συρρίκνωση είναι αναπόφευκτη και θα συνεχιστεί τις επόμενες δεκαετίες. Ακόμα και αν ληφθούν κατάλληλα μέτρα άμεσα, το μόνο που θα πετύχουν είναι να επιβραδύνουν τη μείωση, σε καμία περίπτωση να την αντιστρέψουν, τουλάχιστον για τα επόμενα 30 με 50 χρόνια.

Πρόκειται για απλά μαθηματικά: Τις περασμένες δεκαετίες, ιδιαίτερα από τη δεκαετία του 1980 και έπειτα, τα όλο και λιγότερα παιδιά που έφταναν σε αναπαραγωγική ηλικία έκαναν ίσο ή μικρότερο αριθμό παιδιών από τις προηγούμενες γενιές, άρα η συρρίκνωση ήταν αναπόφευκτη. Ο σημερινός πληθυσμός που θα βρίσκεται σε αναπαραγωγική ηλικία στο μέλλον, έχει ήδη γεννηθεί, συνεπώς είναι γνωστός και, λαμβάνοντας υπόψιν τους θανάτους, οι ειδικοί έχουν τη δυνατότητα να υπολογίσουν την πληθυσμιακή εξέλιξη της Ελλάδας. Σημειώνεται πως οι μετρήσεις αφορούν το μόνιμο πληθυσμό, ενώ δεν περιλαμβάνεται η εισροή μεταναστών.

Αντιλαϊκές πολιτικές και απουσία ευνοϊκού περιβάλλοντος για την απόκτηση παιδιών

Το δημογραφικό βρισκόταν διαχρονικά εκτός «ραντάρ» για το κράτος και τις κυβερνήσεις και δεν αποτέλεσε συνιστώσα για τη διαμόρφωση πολιτικής ανάσχεσης της πληθυσμιακής μείωσης. Όσοι ενδεχομένως αντιλαμβάνονταν το πρόβλημα, απλά μετέθεταν τη συζήτηση για το «μέλλον». Το μέλλον όμως… ήρθε και πλέον βρισκόμαστε στο «και πέντε».

Τα ελάχιστα μέτρα τα τελευταία 35 τουλάχιστον χρόνια ήταν ευκαιριακά, περιορισμένης εμβέλειας και σε καμία περίπτωση δεν άγγιζαν τον πυρήνα του προβλήματος. Αλλά και τα τελευταία χρόνια, οι όποιες σποραδικές εξαγγελίες των κυβερνήσεων συνιστούν μάλλον πρόχειρες λύσεις κατόπιν εορτής και δεν είναι ικανές να ανακόψουν τη δημογραφική συρρίκνωση, καθώς οι οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες αποτελούν τροχοπέδη.

Η κατάσταση επιδεινώθηκε την περίοδο της οικονομικής κρίσης, με τα μνημόνια, που οδήγησαν στην κατάργηση και των τελευταίων δειγμάτων κοινωνικής πολιτικής -αποτέλεσμα και αυτή των εργατολαϊκών αγώνων των περασμένων δεκαετιών- και της ευρύτερης οικονομικής κατάστασης που επικρατούσε. Οι χαμηλοί μισθοί δεν μπορούσαν να καλύψουν τις βασικές ανάγκες των νοικοκυριών, οι συλλογικές συμβάσεις καταργήθηκαν, όπως και σειρά μισθολογικών και ασφαλιστικών παροχών που αφορούσε τη συντριπτική πλειοψηφία των εργαζομένων, την ώρα που η ανεργία εξαπλωνόταν σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Σταδιακά ακολούθησε η ακρίβεια στα περισσότερα προϊόντα, από τα είδη πρώτης ανάγκης μέχρι την ενέργεια και τα καύσιμα, αλλά και ο πληθωρισμός τα τελευταία χρόνια, την ώρα που οι μισθοί έμειναν καθηλωμένοι.

Στην εξίσωση ήρθε να προστεθεί και η στεγαστική κρίση, με την εκτόξευση των ενοικίων και του κόστους αγοράς κατοικίας σε όλη τη χώρα, απόρροια σειράς νεοφιλελεύθερων πολιτικών, που έχουν «πυξίδα» την ελεύθερη αγορά και το μεγάλο κεφάλαιο -golden visa, ανεξέλεγκτες βραχυχρόνιες μισθώσεις, real estate- και όχι τις πραγματικές λαϊκές ανάγκες. Πλέον οδηγηθήκαμε σε μία κατάσταση έλλειψης διαθέσιμων κατοικιών σε πολλές περιοχές της Αθήνας και άλλων μεγάλων πόλεων.

Η κατάσταση αυτή αποτέλεσε ένα εκρηκτικό μείγμα που έπληξε κυρίως τη νεολαία και τα εργατολαϊκά στρώματα, λειτουργώντας ως ανασταλτικός παράγοντας για την απόκτηση παιδιών ή την απόκτηση του επιθυμητού αριθμού παιδιών, όπως δείχνει σειρά ερευνών τα τελευταία χρόνια.

Η επαρχία ερημώνει

Το δημογραφικό σαρώνει και την «καρδιά» του πρωτογενούς τομέα της χώρας, την επαρχία, η οποία -πέραν ορισμένων υπερτουριστικών περιοχών στο νότιο Αιγαίο και την Κρήτη- βιώνει μία ανεξέλεγκτη πληθυσμιακή «αφαίμαξη».

Ο πληθυσμός στο σύνολο των αγροτικών περιοχών είναι γερασμένος και οι νεότεροι εγκαταλείπουν τα χωριά και τις κωμοπόλεις για τα μεγάλα αστικά κέντρα, με αποτέλεσμα την ερήμωση της υπαίθρου και τη διάλυση του κοινωνικοοικονομικού ιστού της.

Ταυτόχρονα, η αποστέρηση βασικών υπηρεσιών (τράπεζες, ΕΛΤΑ κλπ) από πολλές περιοχές, τα ολοένα και περισσότερα σχολεία που κλείνουν -απόρροια της μείωσης των παιδιών, σε συνδυασμό με τη χρόνια αντιεκπαιδευτική πολιτική που προστάζει αύξηση του αριθμού μαθητών ανά τμήμα και προσλήψεις εκπαιδευτικών με το «σταγονόμετρο»- και η γενικότερη υποβάθμιση της ποιότητας ζωής λειτουργούν αποτρεπτικά για το νέο και οικονομικά ενεργό πληθυσμό από το να επιστρέψει στην ύπαιθρο.

Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι στις μεγάλες αγροτικές κινητοποιήσεις του τελευταίου διαστήματος μερικά από τα βασικά σημεία πάλης των αγροτών και των κτηνοτρόφων ήταν να μην εξαναγκαστούν σε εγκατάλειψη της γης και του τόπου τους και να μην ερημώσει η επαρχία, μετά από δεκαετίες σκληρής αντιαγροτικής πολιτικής. Εδώ και χρόνια, άλλωστε, απουσιάζει η ουσιαστική στήριξη των παραγωγών που αναγκάζονται σε φυγή από τον πρωτογενή τομέα, με τους νέους να παίρνουν το δρόμο για τις πόλεις, για το εξωτερικό ή για «σεζόν» σε κάποιον τουριστικό προορισμό.

Ως επακόλουθο, η γη περνάει σε λίγα χέρια, σε μερικούς σύγχρονους «τσιφλικάδες», ενώ, με φόντο τη νέα ΚΑΠ που προωθεί η ΕΕ και τη συμφωνία με τη Mercosur, οι αγρότες εκφράζουν εύλογα την ανησυχία τους ότι τη θέση τους θα πάρουν μεγάλα μονοπώλια της βιομηχανίας τροφίμων, αγοράζοντας την απαξιωμένη γη και καθορίζοντας ουσιαστικά τη διατροφή του πληθυσμού.

Την ίδια ώρα, η επίσημη κρατική πολιτική, εξυπηρετώντας τις επιταγές του μεγάλου κεφαλαίου και της ΕΕ, στρέφεται αποκλειστικά στον τουρισμό και σε ορισμένες δευτερεύουσας σημασίας υπηρεσίες, εγκαταλείποντας ουσιαστικά την παραγωγή και ωθώντας τη χώρα σε υπέρμετρες εισαγωγές και στην ολόπλευρη εξάρτηση από μεγάλες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις.

Αλλαγή πλεύσης

Χωρίς ουσιαστική κοινωνική πολιτική που θα έχει γνώμονα τις ανθρώπινες ανάγκες, πρώτα και κύρια της νεολαίας και των ευρύτερων εργατολαϊκών στρωμάτων, όχι μόνο το δημογραφικό, αλλά όλα τα μεγάλα προβλήματα θα παραμένουν, θα αναπαράγονται, θα διογκώνονται.

Όσο κυριαρχούν οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές της ελεύθερης αγοράς, η εξυπηρέτηση των συμφερόντων του μεγάλου κεφαλαίου και οι κυβερνήσεις σπαταλούν δισεκατομμύρια σε εξοπλιστικά, εφαρμόζοντας τις επιταγές της ΕΕ για απεμπόληση ακόμα και της τελευταίας παραγωγικής βάσης που διαθέτει η χώρα, το δημογραφικό δεν πρόκειται να λυθεί.

Τα κίνητρα για απόκτηση παιδιών θα πρέπει να είναι ουσιαστικά, να λαμβάνουν υπόψη την πραγματικότητα και τις συνθήκες διαβίωσης, αλλά προπάντων να έχουν διάρκεια και όχι να αποτελούν μέτρα-«κορδέλα» προς αλίευση ψήφων.

Ο καθορισμός της πολιτικής που ακολουθείται σε μία δοσμένη περίοδο είναι ζήτημα συσχετισμών. Συνεπώς αν το εργατικό, αγροτικό, ευρύτερα λαϊκό και νεολαιίστικο κίνημα δεν θέσει εκείνο το διεκδικητικό πλαίσιο και τις βάσεις για ευρύτερες αλλαγές υπέρ των συμφερόντων του λαού, ουσιαστική λύση στο δημογραφικό δεν μπορεί να υπάρξει.

* Ο Γ.Β. είναι δημοσιογράφος

πηγή: αντιτετράδια της εκπαίδευσης, τ. 141