Το σίριαλ της «κατάργησης των Πανελλαδικών» παίζεται εδώ και μισό αιώνα

 Χρήστος Κάτσικας

Κάθε λίγα χρόνια η ελληνική κοινωνία ακούει την ίδια υπόσχεση. Κάποιος υπουργός Παιδείας, κάποια επιτροπή ειδικών ή κάποιο κυβερνητικό σχέδιο, κάποιο κόμμα της αντιπολίτευσης, ανακοινώνει ότι έρχεται η μεγάλη αλλαγή: το τέλος των Πανελλαδικών Εξετάσεων. Οι τίτλοι των εφημερίδων γεμίζουν με εξαγγελίες για ένα πιο ανθρώπινο σχολείο, για ελεύθερη πρόσβαση στα πανεπιστήμια, για περιορισμό της παραπαιδείας και για την απελευθέρωση του Λυκείου από τον ασφυκτικό εξεταστικό κλοιό.

Κι όμως, σχεδόν πενήντα χρόνια μετά, οι Πανελλαδικές όχι μόνο δεν έχουν καταργηθεί, αλλά εξακολουθούν να αποτελούν τον κυρίαρχο μηχανισμό πρόσβασης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Μάλιστα, σε αρκετές περιπτώσεις οι μεταρρυθμίσεις που παρουσιάστηκαν ως βήματα απελευθέρωσης οδήγησαν σε ακόμη μεγαλύτερη εξεταστική πίεση, σε περισσότερα φροντιστήρια και σε βαθύτερες εκπαιδευτικές ανισότητες.

Η ιστορία ξεκινά ουσιαστικά το 1978

Πριν από περίπου 50 χρόνια, τον Νοέμβριο του 1978, ο τότε υφυπουργός Παιδείας Βασίλης Κοντογιαννόπουλος ανήγγειλε «εν μέσω πανηγυρισμών» τον νέο τρόπο εισαγωγής στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, σύμφωνα με τον οποίο οι μαθητές θα έδιναν εξετάσεις στις δύο τελευταίες τάξεις του Λυκείου και τα αποτελέσματά τους θα χρησίμευαν όχι μόνο για τη σχολική αξιολόγηση του μαθητή (προαγωγή-απόλυση) αλλά και ως κριτήρια για την εισαγωγή στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση.

Την ίδια εποχή, η εφημερίδα «Καθημερινή» κυκλοφορεί με πρωτοσέλιδο τίτλο (9/11/1978) «Χωρίς εξετάσεις από το 1980 η εισαγωγή στα πανεπιστήμια»!

Παράλληλα, ο Βασίλης Κοντογιαννόπουλος διαβεβαιώνει την κοινή γνώμη ότι «η εισαγωγή στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση δεν θα εξαρτάται στο εξής από παράγοντες όπως τα φροντιστήρια και η τύχη, που ελάχιστη σχέση έχουν με την εκπαιδευτική και μαθησιακή διαδικασία».

Η βασική «καινοτομία» των Πανελληνίων Εξετάσεων, δηλαδή η διπλή εξεταστική δοκιμασία (Βʹ και Γʹ Λυκείου), όξυνε τις εκπαιδευτικές ανισότητες και… καθιέρωσε, πραγματικά, την ταχύτατη εξάπλωση των φροντιστηρίων, αφού μετέτρεψε τη λυκειακή βαθμίδα σε εξεταστικό κέντρο.

Αποτέλεσμα; Τα περίπου 500 φροντιστήρια που υπήρχαν στα τέλη της δεκαετίας του 1970 (1977) το 1982 έχουν γίνει περίπου 1.000 που λειτουργούν στην Αθήνα και σε όλες τις πρωτεύουσες νομών.

Παράλληλα, η βασική «καινοτομία» των Πανελλήνιων Εξετάσεων όχι μόνο δεν έφερε την πολυθρύλητη και πολυδιαφημιζόμενη ελεύθερη εισαγωγή στα Πανεπιστήμια, αντίθετα, μείωσε τον αριθμό των υποψηφίων και αυτό οφείλεται στη διπλή εξέταση Β΄ και Γʹ Λυκείου και στο γεγονός ότι οι υποψήφιοι πλέον είναι μόνο οι απόφοιτοι της Γʹ τάξης του Λυκείου του ίδιου ακαδημαϊκού έτους.

Την ίδια στιγμή, βεβαίως, ως φυσική συνέπεια αυξάνεται η φοιτητική μετανάστευση (+20% ανάμεσα στο 1979 και το 1983).

Αλλαγές επί αλλαγών

Τα τελευταία 35-40 χρόνια έχουμε τέσσερις βασικές αλλαγές στο σύστημα πρόσβασης στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση. Την περίοδο 1980-1983 (πανελλήνιες εξετάσεις), την περίοδο 1984-1998 (γενικές εξετάσεις), την περίοδο 1999-2004 (πανελλαδικές εξετάσεις Ενιαίου Λυκείου) και την περίοδο 2005-2015 (πανελλαδικές εξετάσεις Γενικού Λυκείου).

Από το 2016 έχουμε την καθιέρωση ενός «μεταβατικού θεσμικού πλαισίου για το σύστημα εισαγωγής στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση», μια παραλλαγή του προηγούμενου συστήματος με περισσότερα Επιστημονικά Πεδία και λιγότερα μαθήματα (4-5 αντί 6-7).

Τα μεταρρυθμιστικά… ξόρκια

Μια στοιχειώδης αναδρομή-εξέταση των ιστορικά διαμορφωμένων εξεταστικών συστημάτων στη χώρα μας από τη δεκαετία του 1970 έως τις μέρες μας φανερώνει ότι οι εξετάσεις για την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, με όποια μορφή κι αν έγιναν, είχαν ένα κοινό βασικό χαρακτηριστικό στον νομιμοποιητικό τους λόγο: «τον περιορισμό της παραπαιδείας».

Με λίγα λόγια, δεν υπάρχει «μεταρρύθμιση» στον τρόπο μετάβασης στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση που να μην υπονοεί το τέλος των φροντιστηρίων και των οικογενειακών εξόδων.

Ολοι οι ισχυρισμοί αποδείχθηκαν ολωσδιόλου αβάσιμοι. Ουσιαστικά έμεινε άθικτος ο εξεταστικοκεντρικός προσανατολισμός του Λυκείου και οι εξετάσεις στην Γʹ Λυκείου μετατράπηκαν σε κορυφαία πράξη της εκπαιδευτικής διαδικασίας, με αποτέλεσμα όλα μέσα στο Λύκειο, από την Αʹ τάξη μέχρι την Γʹ, να κινούνται γύρω από αυτές.

Είναι φανερό ότι οι εξετάσεις του Λυκείου παραμένουν και μαζί τους και τα παρεπόμενά τους: η εκπαίδευση της αμάθειας, τα φροντιστήρια και η οικονομική εξουθένωση των πιο αδύναμων νοικοκυριών.

Παράλληλα, εφόσον στόχος δεν είναι να μάθει ο μαθητής αλλά να ξεπεράσει τους άλλους, ούτε ο ελεύθερος χρόνος του αυξάνεται ούτε το φροντιστήριο ελαττώνεται. Κάνει μικρότερη προετοιμασία για τους Ολυμπιακούς Αγώνες ο δεκαθλητής από τον δρομέα των 100 μέτρων;

Η αλήθεια είναι ότι το πρόβλημα δεν βρίσκεται αποκλειστικά στις Πανελλαδικές Εξετάσεις. Οι εξετάσεις αποτελούν μόνο την κορυφή του παγόβουνου. Κάτω από αυτές βρίσκονται βαθιές κοινωνικές, οικονομικές και εκπαιδευτικές ανισότητες, η άνιση κατανομή ευκαιριών, η διαφορετική αφετηρία των μαθητών, η λειτουργία του σχολείου και η σχέση του με την αγορά της εκπαίδευσης.

Γι’ αυτό και κάθε συζήτηση περί κατάργησης των Πανελλαδικών αποδεικνύεται συχνά παραπλανητική. Οι εξετάσεις μπορεί να αλλάζουν όνομα, μορφή ή αριθμό μαθημάτων, όμως ο ανταγωνισμός για μια θέση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση παραμένει. Και όσο αυτός ο ανταγωνισμός υπάρχει, κάποιος μηχανισμός επιλογής θα τον εκφράζει.

Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν θα καταργηθούν οι Πανελλαδικές. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η ελληνική κοινωνία είναι έτοιμη να αντιμετωπίσει τις βαθύτερες αιτίες που γεννούν την εξεταστική πίεση, την παραπαιδεία και τις εκπαιδευτικές ανισότητες. Μέχρι τότε, το σίριαλ της «κατάργησης των Πανελλαδικών» θα συνεχίζει να προβάλλεται σε επαναλήψεις, με διαφορετικούς πρωταγωνιστές αλλά με σχεδόν το ίδιο σενάριο.