Σχολεία σε ασφυξία, εκπαιδευτικοί υπόλογοι: Διοικητική μεταρρύθμιση ή λειτουργική αποδόμηση του δημόσιου σχολείου;

 Χρήστος Κάτσικας

Η κατάργηση των Σχολικών Επιτροπών βαφτίστηκε «διοικητικός εξορθολογισμός». Λιγότερα νομικά πρόσωπα, λιγότερη γραφειοκρατία, περισσότερη ευελιξία. Μόνο που στο πεδίο, εκεί όπου το σχολείο δεν είναι διάγραμμα αλλά καθημερινότητα, το αποτέλεσμα υπήρξε το ακριβώς αντίθετο: περισσότερη σύγχυση, καθυστερήσεις, αδιέξοδα. Και, τελικά, μια αθόρυβη αλλά βαθιά υποβάθμιση της σχολικής ζωής.

Στην πράξη για το δημόσιο σχολείο και τους εκπαιδευτικούς, η αλλαγή αυτή μοιάζει περισσότερο με αφαίρεση θεμελίου παρά με μεταρρύθμιση. Ένα θεμέλιο αθέατο, αλλά απολύτως κρίσιμο: τη στοιχειώδη, καθημερινή λειτουργικότητα του σχολείου.

Οι Σχολικές Επιτροπές δεν ήταν ένας «τεχνικός» θεσμός. Ήταν ο μηχανισμός που εξασφάλιζε ότι το σχολείο θα μπορεί να λειτουργεί χωρίς να παρακαλά. Θέρμανση, καθαριότητα, λογαριασμοί, μικροεπισκευές, αναλώσιμα. Όλα όσα δεν φαίνονται στις πανηγυρικές εξαγγελίες, αλλά καθορίζουν αν μια τάξη θα είναι χώρος μάθησης ή χώρος ταλαιπωρίας. Ήταν ο ενδιάμεσος κρίκος ανάμεσα στον δήμο και τη σχολική μονάδα: όχι τέλειος, αλλά υπαρκτός, προσβάσιμος, γρήγορος. Με όλα τα προβλήματά τους –καθυστερήσεις, άνιση χρηματοδότηση, τοπικές στρεβλώσεις– αποτελούσαν έναν θεσμό «εγγύτητας». Και αυτή η εγγύτητα χάθηκε.

Με την κατάργησή τους, το σχολείο βρέθηκε σε ένα θεσμικό κενό που κανένα υπουργικό δελτίο Τύπου δεν μπόρεσε να καλύψει. Ποιος εγκρίνει μια δαπάνη; Ποιος πληρώνει; Ποιος αποφασίζει αν κάτι είναι επείγον; Και τελικά, ποιος ευθύνεται όταν τίποτα δεν κινείται; Οι απαντήσεις παραμένουν θολές. Το αποτέλεσμα είναι διευθυντές που περνούν τις ώρες τους σε τηλέφωνα και email αντί για την παιδαγωγική καθοδήγηση του σχολείου τους και σχολικές μονάδες που δυσκολεύονται να καλύψουν ακόμη και τα στοιχειώδη.

Από την υποχρηματοδότηση στην ασφυξία

 Η δημόσια εκπαίδευση ήταν πάντα υποχρηματοδοτούμενη. Με την κατάργηση των Σχολικών Επιτροπών, όμως, η υποχρηματοδότηση απέκτησε υλική μορφή. Σχολεία που λαμβάνουν για μήνες ελάχιστα ποσά για το σύνολο των λειτουργικών τους αναγκών δεν μπορούν να λειτουργήσουν· απλώς επιβιώνουν. Χαρτί φωτοτυπικού, μελάνια, μικροεπισκευές, συντήρηση εξοπλισμού μετατρέπονται σε δυσεπίλυτα προβλήματα. Και όταν τα αυτονόητα γίνονται πολυτέλεια, η εκπαίδευση χάνει την αξιοπρέπειά της.

Η μεταφορά όλων των αρμοδιοτήτων στις δημοτικές υπηρεσίες αγνόησε μια βασική πραγματικότητα: οι δήμοι δεν είναι ίσοι. Άλλοι διαθέτουν επαρκή στελέχωση και εμπειρία, άλλοι όχι. Έτσι, η κατάργηση των Σχολικών Επιτροπών δεν εξορθολόγισε το σύστημα· πολλαπλασίασε τις ανισότητες. Ένα σχολείο σε μικρό ή υποστελεχωμένο δήμο μπορεί να περιμένει μήνες για διαδικασίες που παλαιότερα λύνονταν άμεσα, ενώ αλλού τα πράγματα κινούνται κάπως καλύτερα. Η ισότητα στην εκπαίδευση, όμως, δεν μπορεί να εξαρτάται από τη διοικητική επάρκεια του δήμου.

Διευθυντές-λογιστές και εκπαιδευτικοί υπόλογοι

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο της νέας πραγματικότητας είναι η μεταφορά της ευθύνης στους εκπαιδευτικούς. Διευθυντές καλούνται να λειτουργούν ως διαχειριστές δημόσιου χρήματος, να τηρούν πολύπλοκες διαδικασίες, να απολογούνται, ακόμη και να υποβάλλουν πόθεν έσχες. Όχι επειδή το επέλεξαν, αλλά επειδή το κράτος αποφάσισε να καλύψει τη θεσμική του αδυναμία με την προσωπική τους ευθύνη.

Αυτό δεν είναι απλώς διοικητική στρέβλωση. Είναι παιδαγωγική εκτροπή. Κάθε ώρα που αφιερώνεται στη γραφειοκρατία αφαιρείται από το σχολείο, τους μαθητές και το παιδαγωγικό έργο.

Δεν είναι τυχαίο ότι σήμερα πολλά σχολεία στηρίζονται στη συνεισφορά των γονέων, στα ταμεία των Συλλόγων Γονέων και Κηδεμόνων, στην ανοχή ή την πίστωση τοπικών επαγγελματιών.

Το δημόσιο σχολείο, όμως, δεν μπορεί να λειτουργεί με εράνους και «καλές καρδιές». Όταν η βασική του λειτουργία εξαρτάται από την κοινωνική αλληλεγγύη και όχι από την πολιτεία, τότε έχει ήδη υποχωρήσει το ίδιο το κοινωνικό συμβόλαιο της δημόσιας εκπαίδευσης.

Ένα πολιτικό λάθος, όχι μια τεχνική αστοχία

Η κατάργηση των Σχολικών Επιτροπών δεν ήταν τεχνικό λάθος. Ήταν πολιτική επιλογή. Και μια επιλογή που αύξησε τη γραφειοκρατία αντί να τη μειώσει, επιβάρυνε τους δήμους χωρίς επαρκή ενίσχυση, μετέφερε ευθύνες χωρίς πόρους και υποβάθμισε ακόμη περισσότερο τη σχολική καθημερινότητα.

Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και δήμαρχοι μεγάλων δήμων –Αθηναίων, Θεσσαλονίκης, Πειραιά, Περιστερίου, Ιωαννίνων– ζητούν την απόσυρση της σχετικής διάταξης και τη διατήρηση ή επανασύσταση των Σχολικών Επιτροπών. Προειδοποιούν ότι ο πλήρης συγκεντρωτισμός θα εγκλωβίσει τα σχολεία σε μια δυσκίνητη διοίκηση, με ιδιαίτερα οδυνηρές συνέπειες για τα ειδικά σχολεία, όπου ο χρόνος δεν είναι απλώς χρήμα, αλλά όρος ασφάλειας και αξιοπρέπειας.

Η συζήτηση για το μέλλον των Σχολικών Επιτροπών δεν είναι νοσταλγία για το παρελθόν. Είναι αγωνία για το παρόν και το αύριο του δημόσιου σχολείου. Κανείς δεν υποστηρίζει ότι ο θεσμός δεν χρειαζόταν βελτιώσεις. Αλλά άλλο η βελτίωση και άλλο η κατάργηση χωρίς δίχτυ ασφαλείας.

Το αίτημα που διατυπώνεται από εκπαιδευτικούς, δήμους και φορείς είναι βαθιά λογικό: Να μπορεί το σχολείο να λειτουργεί χωρίς να ζητιανεύει, να μπορεί ο εκπαιδευτικός να διδάσκει χωρίς να απολογείται, να μπορεί ο μαθητής να μαθαίνει σε συνθήκες αξιοπρέπειας.

Η δημόσια συζήτηση που ανοίγει, οι φωνές που επιμένουν ότι η παιδεία δεν αντέχει άλλους πειραματισμούς «χαμηλού κόστους». Το δημόσιο σχολείο αντέχει. Όχι γιατί δεν πληγώνεται, αλλά γιατί έχει μνήμη, ανθρώπους και λόγο ύπαρξης. Αν κάτι μας διδάσκει η υπόθεση των Σχολικών Επιτροπών, είναι ότι οι μεταρρυθμίσεις κρίνονται όχι από τα διαγράμματα ροής, αλλά από το αν, στο τέλος της ημέρας, το φως στην τάξη ανάβει εγκαίρως και η κιμωλία υπάρχει στον πίνακα. Εκεί, δηλαδή, όπου η πολιτική συναντά την πραγματικότητα.