Χρήστος Κάτσικας

Χρόνια μετά το σχολείο μπορεί να μη θυμόμαστε ούτε το μάθημα ούτε τον βαθμό. Θυμόμαστε όμως εκείνον τον εκπαιδευτικό που μας κοίταξε διαφορετικά, μας έδωσε μια δεύτερη ευκαιρία και, χωρίς ίσως να το καταλάβει, άλλαξε κάτι μέσα μας

Αν ζητήσεις από έναν ενήλικα να θυμηθεί τα σχολικά του χρόνια, πιθανότατα θα δυσκολευτεί να ανακαλέσει τις περισσότερες λεπτομέρειες της ύλης. Θα έχει ξεχάσει ασκήσεις, ορισμούς, ημερομηνίες, ακόμη και τους βαθμούς που κάποτε έμοιαζαν καθοριστικοί.

Υπάρχει όμως μεγάλη πιθανότητα να θυμάται έναν δάσκαλο.

Όχι απαραίτητα τον πιο μορφωμένο, τον πιο αυστηρό ή εκείνον που ολοκλήρωνε πάντοτε την ύλη στην ώρα της. Αλλά εκείνον που κάποια στιγμή τον έκανε να αισθανθεί ότι τον είδαν πραγματικά.

Τον εκπαιδευτικό που είπε «μπορείς» την ώρα που το παιδί ήταν βέβαιο ότι δεν μπορούσε.

Και αυτή μπορεί να είναι μία από τις ισχυρότερες επιδράσεις που αφήνει το σχολείο στη ζωή μας.

Τα παιδιά θυμούνται περισσότερο τον τρόπο παρά τα λόγια

Ο καλός δάσκαλος δεν χρειάζεται να κάνει καθημερινά κάτι θεαματικό.

Συνήθως το αποτύπωμα δημιουργείται από πράγματα πολύ μικρότερα.

Μια καλημέρα που δεν είναι τυπική. Μια ερώτηση στο παιδί που εδώ και ημέρες είναι σιωπηλό. Ένα «προσπάθησε ξανά» αντί για ένα ειρωνικό σχόλιο. Ένα χαμόγελο όταν ο μαθητής που φοβόταν να μιλήσει σηκώνει για πρώτη φορά το χέρι.

Για έναν ενήλικα μπορεί να είναι μια ασήμαντη στιγμή.

Για ένα παιδί μπορεί να είναι ολόκληρος κόσμος.

Γιατί ο εκπαιδευτικός κατέχει μια ιδιαίτερη θέση στη ζωή του παιδιού. Η γνώμη του έχει βάρος. Η επιδοκιμασία του μπορεί να δώσει αυτοπεποίθηση, όπως και η συνεχής απαξίωση μπορεί να αφήσει σημάδια για χρόνια.

«Δεν είσαι άχρηστος στα Μαθηματικά»

Πόσοι ενήλικες εξακολουθούν να λένε «εγώ δεν ήμουν ποτέ καλός στα Μαθηματικά», «δεν έπαιρνα τα γράμματα», «δεν ήμουν για γλώσσες»;

Κάπου πίσω από τέτοιες βεβαιότητες υπάρχει πολλές φορές μια παλιά σχολική εμπειρία.

Ένα κακό διαγώνισμα μετατράπηκε σε ταυτότητα. Μια αδυναμία σε ένα μάθημα έγινε χαρακτηρισμός ολόκληρου του παιδιού.

Ο εκπαιδευτικός που μένει στη μνήμη λειτουργεί διαφορετικά.

Δεν λέει «δεν μπορείς».

Λέει: «Δεν το έχεις καταφέρει ακόμη».

Αυτή η μικρή διαφορά μπορεί να αλλάξει ολόκληρη την πορεία ενός μαθητή.

Γιατί άλλο είναι να πιστεύεις ότι απέτυχες σε μια άσκηση και άλλο να πιστεύεις ότι είσαι αποτυχημένος.

Η δεύτερη ευκαιρία που θυμόμαστε μια ζωή

Υπάρχουν παιδιά που χρειάζονται περισσότερο χρόνο.

Άλλα έχουν μια δύσκολη περίοδο στο σπίτι. Άλλα δεν έχουν κανέναν να τα βοηθήσει στη μελέτη. Κάποια φοβούνται τόσο πολύ την αποτυχία ώστε προτιμούν να δείχνουν αδιάφορα.

Ο καλός εκπαιδευτικός δεν γνωρίζει πάντοτε τι συμβαίνει πίσω από την πόρτα κάθε σπιτιού.

Μπορεί όμως να μην βιάζεται να βάλει ταμπέλες.

Η δεύτερη ευκαιρία σε ένα γραπτό, τα δέκα λεπτά επιπλέον εξήγησης, μια κουβέντα στο διάλειμμα μπορεί να φαίνονται μικρές παιδαγωγικές κινήσεις.

Στη μνήμη ενός παιδιού, όμως, μεταφράζονται διαφορετικά: «Κάποιος δεν με εγκατέλειψε».

Ο δάσκαλος που μας επέτρεψε να κάνουμε λάθος

Ίσως μια από τις σημαντικότερες ιδότητες του πραγματικού παιδαγωγού είναι ότι δημιουργεί μια τάξη στην οποία τα παιδιά δεν φοβούνται να κάνουν λάθος.

Γιατί όταν το λάθος προκαλεί χλευασμό, ειρωνεία ή έκθεση μπροστά στους συμμαθητές, ο μαθητής μαθαίνει κάτι πολύ διαφορετικό από αυτό που σχεδίαζε το σχολικό πρόγραμμα.

Μαθαίνει να σωπαίνει.

Να μη σηκώνει το χέρι.

Να επιλέγει την ασφάλεια του «δεν ξέρω».

Ο εκπαιδευτικός που αγαπήσαμε έκανε το αντίθετο. Μας έδειξε ότι το λάθος δεν είναι ντροπή αλλά κομμάτι της μάθησης.

Και αυτή είναι γνώση που ξεπερνά κατά πολύ το σχολικό βιβλίο.

Ο άνθρωπος που ανακάλυψε κάτι μέσα μας πριν από εμάς

Υπάρχουν εκπαιδευτικοί που είδαν σε ένα παιδί κάτι που εκείνο δεν είχε ακόμη αναγνωρίσει στον εαυτό του.

Έδωσαν έναν ρόλο στη σχολική γιορτή στον πιο ντροπαλό μαθητή.

Ζήτησαν από ένα παιδί να γράψει για τη σχολική εφημερίδα επειδή παρατήρησαν ότι είχε έναν ιδιαίτερο τρόπο να αφηγείται.

Εμπιστεύθηκαν μια υπευθυνότητα σε εκείνον που όλοι θεωρούσαν «άτακτο».

Έβαλαν κάποιον να βοηθήσει έναν συμμαθητή του και, ξαφνικά, το παιδί που πίστευε ότι δεν ήταν καλό σε τίποτα ανακάλυψε ότι ήταν χρήσιμο σε κάποιον άλλο.

Εκεί βρίσκεται η μεγάλη δύναμη του δασκάλου.

Δεν μεταδίδει απλώς αυτό που ήδη γνωρίζει.

Μερικές φορές αποκαλύπτει στο παιδί αυτό που μπορεί να γίνει.

Δεν χρειάζεται να γίνει φίλος του μαθητή

Ο αγαπημένος εκπαιδευτικός δεν είναι απαραίτητα εκείνος που δεν έβαζε όρια.

Μπορεί να ήταν απαιτητικός. Μπορεί να ζητούσε προσπάθεια, να επέμενε στην εργασία, να μην χάριζε βαθμούς.

Το παιδί, όμως, καταλάβαινε κάτι σημαντικό: ότι η απαίτηση δεν έκρυβε απαξίωση.

Υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στο:

«Περιμένω περισσότερα από σένα γιατί πιστεύω ότι μπορείς»

και στο: «Δεν κάνεις για τίποτα».

Ο πρώτος εκπαιδευτικός θέτει όρια χωρίς να ταπεινώνει. Ο δεύτερος πληγώνει χωρίς να διδάσκει.

Ο δάσκαλος ως πυξίδα

Μεγαλώνοντας αντιλαμβανόμαστε ότι ορισμένοι εκπαιδευτικοί δεν μας δίδαξαν απλώς ένα γνωστικό αντικείμενο.

Μας έμαθαν έναν τρόπο να κοιτάμε τον κόσμο.

Μας έμαθαν να αμφιβάλλουμε, να ρωτάμε, να διαβάζουμε πίσω από τις λέξεις, να υπερασπιζόμαστε τη γνώμη μας χωρίς να συντρίβουμε τον άλλον.

Μας έμαθαν ότι η μόρφωση δεν είναι η αποθήκευση πληροφοριών για την επόμενη εξέταση.

Είναι η δυνατότητα να καταλαβαίνουμε περισσότερο τον κόσμο και τον εαυτό μας μέσα σε αυτόν.

Γι' αυτό ο δάσκαλος μπορεί να λειτουργήσει σαν πυξίδα. Δεν αποφασίζει προς τα πού θα πάει ο μαθητής. Τον βοηθά όμως να αποκτήσει τα εργαλεία για να επιλέξει μόνος του τον δρόμο του.

Η πραγματική αξιολόγηση ενός εκπαιδευτικού έρχεται χρόνια αργότερα

Ίσως τελικά υπάρχει μια αξιολόγηση του εκπαιδευτικού που δεν χωρά σε φόρμες, δείκτες και εκθέσεις.

Γίνεται είκοσι ή τριάντα χρόνια αργότερα.

Όταν ένας παλιός μαθητής λέει:

«Αυτόν τον δάσκαλο δεν θα τον ξεχάσω ποτέ».

Όταν δεν θυμάται τον βαθμό που του έβαλε, αλλά θυμάται ότι τον υπερασπίστηκε.

Όταν δεν θυμάται ποιο κεφάλαιο δίδαξε, αλλά θυμάται τη μέρα που του είπε να μην τα παρατήσει.

Όταν κάποτε γίνεται ο ίδιος γονιός ή εκπαιδευτικός και ανακαλύπτει ότι χρησιμοποιεί μια φράση, μια χειρονομία ή έναν τρόπο συμπεριφοράς που είχε μάθει εκεί, σε μια παλιά σχολική αίθουσα.

Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο παράδοξο της εκπαίδευσης:

Ο εκπαιδευτικός πολλές φορές δεν μαθαίνει ποτέ πόσο σημαντικός υπήρξε για έναν μαθητή του.

Μπορεί να έκανε κάτι που ο ίδιος ξέχασε την επόμενη ημέρα.

Το παιδί όμως να το θυμάται για πάντα.

Γιατί ο δάσκαλος που αγαπήσαμε δεν ήταν αναγκαστικά εκείνος που μας έμαθε τα περισσότερα.

Ήταν εκείνος που, έστω για μία στιγμή, μας βοήθησε να πιστέψουμε ότι αξίζουμε περισσότερα απ' όσα πιστεύαμε για τον εαυτό μας.