Γιώργος Γκρίλης

Στο σχολείο η ηγεσία που εμπνέει δεν είναι εκείνη που φοβίζει, αλλά εκείνη που εμπιστεύεται, που δεν μετρά τα χαρτιά υγείας, ούτε μετριέται από τα χαρτιά του προσοντολογίου της
Πόσο τραγικά επίκαιρη αναδεικνύεται η φράση αυτή που αποδίδεται στον σοφό Βία τον Πριηνέα σήμερα, μετά τη δημοσιοποίηση των εκατομμυρίων εγγράφων από τα «αρχεία Epstein» στις ΗΠΑ...

Παιδεραστία, δολοφονίες, κανιβαλισμός, τελετουργικά μαύρης μαγείας, πειράματα σε ανθρώπους, trafficking, εθισμός (διά της βίας) στα ναρκωτικά: όχι μόνο ταινίες όπως το Σαλό, αλλά ακόμη και οι πλέον διεστραμμένοι συνωμοσιολογικοί μύθοι ωχριούν και αδυνατούν να περιγράψουν την πραγματικότητα της νεοφιλελεύθερης ελίτ.

Όσα αποκάλυπτε το μοντέλο Gabriela Rico Jimenez το 2009, της οποίας έκτοτε αγνοείται η τύχη της, περί δολοφονιών και κανιβαλισμού, τα οποία τότε είχαν αποδοθεί σε ψύχωση και ψυχιατρική νόσο, σήμερα αναδύονται ανατριχιαστικά ρεαλιστικά μέσα από τις αποδείξεις που δημοσιοποιούνται.

Όλος αυτός ο ορυμαγδός των αποκαλύψεων μου φέρνει στο νου μία φράση του Καθηγητή μου Ν. Ζαχαρόπουλου, στο αμφιθέατρο της Θεολογικής σε ένα μάθημά μας: «Η εξουσία παιδιά μου» έλεγε «είναι δαιμονική!»

Ένιωθα μία αμφισημία απέναντι σ΄ αυτά τα λόγια. Αφενός, ως νεαρός συμπαθών τον αναρχικό χώρο, ένιωθα μία απόλυτη δικαίωση και μάλιστα μέσα από το χριστιανικό πρίσμα, αφετέρου όμως μου έμοιαζε κάπως αφοριστική. Δηλαδή, δεν μπορεί να υπάρχει «χρηστή διοίκηση»; Το παραβάν που σήκωσαν τα «αρχεία Epstein» αποκαλύπτει ακριβώς ένα «βασίλειο του Σατανά», το οποίο υπηρετούν και νέμονται οι «εκλεκτοί της Δύσης».

Η «αρχή», ωστόσο και η «εξουσία» δεν αποτελούν αποκλειστικό προνόμιο των πλανηταρχών, της λίστας Forbes και γενικά του νεοφιλελεύθερου λόμπι. Υπάρχει, σε μικρογραφία έστω, σε κάθε μικρόκοσμό μας: από τη διακυβέρνηση μίας χώρας μέχρι τους εργασιακούς μας χώρους. Και, βέβαια, υπάρχει και στον εκπαιδευτικό μας κόσμο, υπάρχει και στα σχολεία μας.

Οπότε το ερώτημα που ανέκυψε πριν για την εξουσία, εν γένει, ανακύπτει και εδώ: μπορεί να υπάρξει δημοκρατική και ταυτόχρονα αποτελεσματική διοίκηση ή η «δαιμονικότητα» φαλκιδεύει εξ ορισμού τη «χρηστότητά» της; Μήπως η δημοκρατικότητα αποτελεί τροχοπέδη στην αποτελεσματικότητά της; Και, τέλος, είναι δυνατόν ένας άνθρωπος να διατηρήσει τον «ανθρώπινο» χαρακτήρα του όσο διατηρεί την θέση εξουσίας του ή μήπως τον «καταπίνει ο ρόλος» του αναγκαστικά;

Στα 19 χρόνια που μετράω στην Εκπαίδευση είδα, άκουσα, έμαθα, όπως όλοι μας, πολλά και πολλά μου έχουν μείνει ανεξίτηλα στη μνήμη. Όπως τότε που ήμουν σε ένα σχολείο που έμοιαζε… έτοιμο να εκραγεί και συζητώντας την κατάσταση με τους μαθητές μου, κάποιος από αυτούς μου είπε «κύριε, έχετε ακούσει αυτό που λένε… το ψάρι μυρίζει από το κεφάλι;» Σιγά – σιγά συνειδητοποίησα ότι, όντως, ο ρόλος του διευθυντή είναι κομβικός για την ισορροπία του σχολικού συστήματος.

Θυμάμαι, για παράδειγμα, διευθυντή με τέσσερα μεταπτυχιακά, ο οποίος είχε κλεισμένα στο γραφείο του επί ένα μήνα σχεδόν τα χαρτιά υγείας (ναι, αλήθεια!) γιατί δεν προλάβαινε να τα μετρήσει! Εκείνη τη χρονιά είχαμε κάθε τρεις και λίγο κατάληψη και μάλιστα ένα από τα αιτήματα ήταν (μαντέψτε!) το ότι δεν υπήρχε… χαρτί στις τουαλέτες των παιδιών! Το ωραίο είναι ότι ο εν λόγω διευθυντής αξιολογήθηκε για το έργο του με άριστα και σήμερα είναι σύμβουλος και αξιολογεί συναδέλφους!

Οι σχέσεις της διεύθυνσης με τον Σύλλογο είναι επίσης καθοριστικής σημασίας, καθώς αντικατοπτρίζονται σε κάθε έκφανση της σχολικής ζωής. Οι εκπαιδευτικοί (περισσότερο ίσως και από άλλες κατηγορίες επαγγελματιών, διότι έχουμε να κάνουμε με παιδιά) έχουμε ανάγκη από ένα ήρεμο περιβάλλον για «να κάνουμε τη δουλειά μας».

Πώς όμως να οικοδομηθεί αυτό το ήρεμο περιβάλλον όταν υπάρχει αυτή η κόντρα με τη διοίκηση; Υπάρχει, τώρα, τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, όπως μας διαμηνύουν οι συνάδελφοι, Γυμνάσιο στο οποίο 24 στους 24 καθηγητές του Συλλόγου είναι εναντίον της διεύθυνσης! (Πόσο ταλέντο άραγε χρειάζεται να έχει κανείς για να το καταφέρει αυτό; Τέτοιες περιπτώσεις θα έπρεπε να διδάσκονται, το δίχως άλλο, στα Τμήματα Διοίκησης και Management!) Και άλλο στο οποίο το ποσοστό είναι πάλι περίπου το ίδιο – εκεί, σύμφωνα πάντα με τις μαρτυρίες των συναδέλφων, υπάρχει μία… «πιστή βασιλική κουστωδία», η οποία τροφοδοτείται με διάφορες… μικροσυναλλαγές.

(Άλλη μεγάλη πληγή οι συναλλαγές: υπάρχει διεύθυνση που έχει επιτρέψει σε συνάδελφο να καταλάβει χώρο του σχολείου ως προσωπικό γραφείο με τον δικό του υπολογιστή, τα δικά του έπιπλα και στο οποίο είχε τοποθετήσει ακόμη και κάμερα! Μάλιστα, όπως μας κατήγγειλαν οι συνάδελφοι η υπόθεση είχε πάει στη Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας, αλλά… έμεινε εκεί! Αυτό το τελευταίο είναι επίσης εξόχως διδακτικό, δεν νομίζετε;)

Οι σχέσεις της διεύθυνσης με τους εκπαιδευτικούς αντανακλούν, πραγματικά, σε πολύ μεγάλο βαθμό τη συνολική εικόνα του σχολείου. Σε αντίθεση με τις προηγούμενες περιπτώσεις, υπάρχει Διευθυντής ο οποίος αποκαλεί στις ομαδικές συνομιλίες τους συναδέλφους του «αγαπημένες και αγαπημένοι»! Και, από την άλλη, υπάρχει σχολείο που η διεύθυνση έχει κατηγορηθεί ότι στοχοποιεί καθηγητές, γιατί… μπορεί, όπως υπάρχουν και διευθύνσεις που αγνοούν ακόμη και την πλέον στοιχειωδέστερη δημοκρατική βούληση των συναδέλφων.

Όσοι αξιολογούν την ποιότητα και την αποτελεσματικότητα των σχολικών μονάδων, αξίζει τον κόπο, νομίζω, να δουν σε ποια από τις παραπάνω περιπτώσεις τρέχουν Προγράμματα με τα χίλια, όπως λέμε στα σχολεία (συμμετοχές σε Συνέδρια, παιδαγωγικές εκδρομές στο εξωτερικό, περιβαλλοντικά προγράμματα, ομάδες ρητορικής και δημιουργικής έκφρασης, συμμετοχές στο Μαθητικό και στο Μουσικό Φεστιβάλ, δημιουργικά παιχνίδια τύπου Κυνήγι Θησαυρού, εκστρατείες αγάπης, δράσης κοινωνικής αλληλεγγύης, μέχρι και εκδρομές στο Άγιο όρος!) και σε ποια οι αποβολές πέφτουν σαν χαλάζι και βγαίνουν γονείς ωρυόμενοι από το γραφείο της διεύθυνσης κατηγορώντας την για bullying προς το παιδί τους!

Ίσως, τελικά, το ερώτημα να μην είναι αν η εξουσία είναι «δαιμονική» καθαυτή, αλλά αν ο άνθρωπος που την ασκεί διαθέτει τα εσωτερικά εκείνα αντίβαρα που την εξανθρωπίζουν: αυτογνωσία, διαφάνεια, λογοδοσία, διάθεση διαλόγου. Η «αρχή» δεν αποκαλύπτει μόνο τα ελαττώματα· αναδεικνύει και τις αρετές. Δείχνει αν ο επικεφαλής αντιλαμβάνεται τον ρόλο του ως προνόμιο ή ως διακονία (όπως λέμε στη θεολογική γλώσσα), ως μηχανισμό επιβολής ή ως ευθύνη φροντίδας.

Στο σχολείο –όπως και σε κάθε μικροκοινωνία– η ηγεσία που εμπνέει δεν είναι εκείνη που φοβίζει, αλλά εκείνη που εμπιστεύεται, που δεν μετρά τα χαρτιά υγείας, ούτε μετριέται από τα χαρτιά του προσοντολογίου της, αλλά μετρά και μετριέται με βάση την ικανότητά της να ανταποκρίνεται στις ανάγκες και στα όνειρα των ανθρώπων της.

Αν κάτι διδάσκουν όλα τα παραπάνω, είναι πως το «ψάρι» πράγματι μυρίζει από το κεφάλι – αλλά μπορεί και να ευωδιάζει από αυτό. Η δημοκρατικότητα δεν είναι τροχοπέδη της αποτελεσματικότητας· είναι ο μόνος τρόπος να αποκτήσει αυτή διάρκεια και νόημα. Γιατί ένα σχολείο μπορεί να λειτουργεί με φόβο για λίγο, αλλά μόνο με σεβασμό και δικαιοσύνη μπορεί να ανθίσει. Και τότε, η «αρχή» δεν θα δείχνει απλώς τον άνδρα ή τη γυναίκα που την ασκεί, αλά θα αναδεικνύει το ήθος μιας ολόκληρης κοινότητας.

Γιώργος Γκρίλης, Θεολόγος εκπαιδευτικός

Πρόεδρος ΕΛΜΕ Ν. Σμύρνης, Καλλιθέας, Μοσχάτου