Χρήστος Κάτσικας

Η απόφαση ανάκλησης πρόσληψης αναπληρώτριας εκπαιδευτικού Πληροφορικής επαναφέρει με οξύ τρόπο ένα χρόνιο πρόβλημα της δημόσιας εκπαίδευσης: το ασφυκτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο καλούνται να ζήσουν και να εργαστούν χιλιάδες αναπληρωτές εκπαιδευτικοί, οι οποίοι μετακινούνται κάθε χρόνο από περιοχή σε περιοχή, με μισθούς που συχνά δεν επαρκούν ούτε για τις βασικές ανάγκες.

Στη «Διαύγεια» δημοσιεύθηκε απόφαση ανάκλησης πρόσληψης αναπληρώτριας του κλάδου ΠΕ86 Πληροφορικής, με την αιτιολογία της «άσκησης εμπορίας». Στην απόφαση, που φέρει την υπογραφή της προϊσταμένης της Γενικής Διεύθυνσης Εκπαιδευτικού Προσωπικού Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, αναφέρεται ότι «από τα στοιχεία του διοικητικού φακέλου διαπιστώνεται, κατά την ανάληψη υπηρεσίας, η άσκηση εμπορίας εκ μέρους της ως άνω εκπαιδευτικού, η οποία απαγορεύεται ρητά από τις διατάξεις».

Ωστόσο, στην ίδια απόφαση δεν αποσαφηνίζεται ποια ακριβώς ήταν η επαγγελματική δραστηριότητα της εκπαιδευτικού. Δεν διευκρινίζεται δηλαδή αν επρόκειτο για διατήρηση επιχείρησης, συμμετοχή σε εταιρικό σχήμα ή άλλη μορφή οικονομικής δραστηριότητας με εμπορικό χαρακτήρα.

Το αυστηρό πλαίσιο και η σκληρή πραγματικότητα

Το ισχύον καθεστώς για τους εκπαιδευτικούς είναι αυστηρό: η άσκηση ιδιωτικού έργου δεν επιτρέπεται ελεύθερα και μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο κατόπιν ειδικής άδειας από την αρμόδια Διεύθυνση Εκπαίδευσης. Πρόκειται για μια ρύθμιση που τυπικά υπηρετεί τη διαφάνεια και την αποφυγή ασυμβιβάστων.

Στην πράξη όμως, τέτοιες αποφάσεις φέρνουν ξανά στην επιφάνεια μια βαθύτερη αντίφαση. Από τη μία πλευρά, το κράτος απαιτεί από τους αναπληρωτές πλήρη διαθεσιμότητα και απόλυτη συμμόρφωση. Από την άλλη, δεν εξασφαλίζει τις οικονομικές και εργασιακές συνθήκες που θα τους επέτρεπαν να ζουν αξιοπρεπώς μόνο από τον μισθό τους.

Η συγκεκριμένη υπόθεση συνδέθηκε, σύμφωνα με όσα έχουν γίνει γνωστά, με εκμίσθωση λίγων δωματίων που η εκπαιδευτικός είχε κληρονομήσει από τον πατέρα της και διέθετε μέσω πλατφόρμας βραχυχρόνιας μίσθωσης. Αν ισχύει αυτή η εικόνα, τότε δεν πρόκειται για μια κλασική επιχειρηματική δραστηριότητα μεγάλης κλίμακας, αλλά για μια προσπάθεια συμπλήρωσης ενός εισοδήματος που παραμένει χαμηλό και ασταθές.

Οι χαμηλοί μισθοί των αναπληρωτών

Η συζήτηση δεν αφορά μόνο τη νομιμότητα μιας διοικητικής πράξης. Αφορά την ίδια την καθημερινότητα των αναπληρωτών εκπαιδευτικών.

Ο μισθός τους παραμένει περιορισμένος, ιδίως αν συνυπολογιστούν τα έξοδα που συνεπάγεται κάθε τοποθέτηση. Ένας αναπληρωτής μπορεί να κληθεί να υπηρετήσει σε νησί, σε ορεινή περιοχή ή σε πόλη μακριά από τον τόπο κατοικίας του. Αυτό σημαίνει ενοίκιο, λογαριασμούς, μετακινήσεις, αυξημένο κόστος διαβίωσης και, σε πολλές περιπτώσεις, συντήρηση δύο σπιτιών: ενός στον τόπο εργασίας και ενός εκεί όπου βρίσκεται η οικογένειά του.

Για πολλούς εκπαιδευτικούς, ο μηνιαίος προϋπολογισμός εξαντλείται πριν τελειώσει ο μήνας. Παρά το βάρος της ευθύνης που σηκώνουν μέσα στη σχολική τάξη, η οικονομική τους πραγματικότητα παραμένει ασφυκτική.

Εκπαιδευτικοί σε καθεστώς μόνιμης προσωρινότητας

Η πρόσληψη ως αναπληρωτή σπάνια συνδέεται με οποιαδήποτε αίσθηση σταθερότητας. Ένας εκπαιδευτικός μπορεί τη μία χρονιά να εργάζεται σε νησί του Αιγαίου, την επόμενη σε απομακρυσμένη ηπειρωτική περιοχή και την επόμενη σε άλλη πόλη. Η συνεχής αυτή μετακίνηση δημιουργεί ένα καθεστώς μόνιμης αβεβαιότητας.

Κάθε νέα σχολική χρονιά σημαίνει νέα μετακόμιση, νέα αναζήτηση κατοικίας, προσαρμογή σε διαφορετικό σχολικό περιβάλλον και επανεκκίνηση της καθημερινότητας από το μηδέν. Κι όμως, χιλιάδες αναπληρωτές συνεχίζουν, στηρίζοντας με συνέπεια τη λειτουργία του δημόσιου σχολείου.

Το ερώτημα που μένει αναπάντητο

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η απαγόρευση ή ο αυστηρός περιορισμός κάθε συμπληρωματικής οικονομικής δραστηριότητας γεννά ένα εύλογο ερώτημα: μπορεί ένας αναπληρωτής εκπαιδευτικός να ανταποκριθεί στις αυξημένες ανάγκες μετακίνησης και διαβίωσης αποκλειστικά με τον μισθό του;

Για πολλούς, η απάντηση είναι προφανής. Η οικονομική πίεση δεν είναι θεωρητική· είναι καθημερινή και αποτυπώνεται στις επιλογές επιβίωσης που καλούνται να κάνουν οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί.

Η υπόθεση της απομάκρυνσης της αναπληρώτριας δεν είναι, επομένως, ένα μεμονωμένο διοικητικό περιστατικό. Αναδεικνύει το κενό ανάμεσα στη θεσμική αυστηρότητα και στην κοινωνική πραγματικότητα.

Το δημόσιο σχολείο στηρίζεται σε ανθρώπους

Οι αναπληρωτές εκπαιδευτικοί δεν είναι αριθμοί σε πίνακες προσλήψεων. Είναι άνθρωποι που έχουν επενδύσει χρόνια σε σπουδές, επιμόρφωση και επαγγελματική αναμονή, περιμένοντας κάθε χρόνο μια νέα τοποθέτηση. Αφήνουν πίσω οικογένειες, φίλους και μια στοιχειώδη σταθερότητα για να καλύψουν τα κενά του δημόσιου σχολείου.

Η κοινωνία συνήθως βλέπει μόνο την τελική εικόνα: τον εκπαιδευτικό μέσα στην τάξη. Πίσω όμως από αυτή την εικόνα υπάρχει μια λιγότερο ορατή πλευρά, γεμάτη αβεβαιότητα, μετακινήσεις και οικονομική πίεση.

Η πρόσφατη υπόθεση επαναφέρει ένα κρίσιμο ζήτημα πολιτικής: πώς μπορεί να διαμορφωθεί ένα πλαίσιο που να διασφαλίζει τη διαφάνεια και τη νομιμότητα, χωρίς να αγνοεί τις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων που κρατούν όρθιο το δημόσιο σχολείο.

Γιατί η εκπαίδευση δεν είναι μόνο κανόνες, εγκύκλιοι και διοικητικές αποφάσεις. Είναι πρωτίστως άνθρωποι. Και όσοι στηρίζουν καθημερινά τη σχολική τάξη χρειάζονται όχι μόνο αναγνώριση, αλλά και όρους αξιοπρεπούς διαβίωσης.