Ιωάννης Μυλωνέλης - kosmodromio.gr

Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν είναι ένα απλό «προσωποπαγές» καθεστώς.

Από το περασμένο Σάββατο το απόγευμα εκδηλώθηκε ένα κρεσέντο ανακοινώσεων και δημοσιευμάτων σχετικά με τον θάνατο του Ανώτατου Ηγέτη του Ιράν Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος επιβεβαιώθηκε τα ξημερώματα. Σύμφωνα με τις τοποθετήσεις σοβαρών ιστορικών και ακαδημαϊκών αναλυτών, ο θάνατος και ορθότερα η δολοφονία του Ανώτατου θρησκευτικού ηγέτη, δεν αναμένεται να μεταβάλει ουσιαστικά, σε μακροπρόθεσμη προοπτική, τη δομή και τη λειτουργία της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν είναι ένα απλό «προσωποπαγές» καθεστώς, αλλά ένα σύστημα που περιγράφεται ως εκλογική απολυταρχία με πυκνό πλέγμα «παράλληλων» και «βοηθητικών» δομών γύρω από αιρετούς θεσμούς. Η αρχιτεκτονική αυτή έχει δύο συνέπειες για τη στιγμή της διαδοχής.

Πρώτον, υπάρχουν συνταγματικά προβλεπόμενες διαδικασίες ώστε να μη δημιουργηθεί κενό εξουσίας και δεύτερον, υπάρχουν προληπτικοί μηχανισμοί ελέγχου του ποιος συμμετέχει στις διαδικασίες που θα κληθούν να αποφασίσουν για τον διάδοχο, έτσι περιορίζεται η πιθανότητα “ανοικτής” πολιτικής ρήξης, όπως συνέβη και το 1989.

Ο Χαμενεΐ ήταν 86 ετών και, σύμφωνα με αναφορές, έπασχε από καρκίνο, ενώ στο παρελθόν είχε υποβληθεί και σε χειρουργικές επεμβάσεις. Υπό αυτή την οπτική, δεν αποκλείεται να προτιμούσε έναν θάνατο που θα μπορούσε να προσληφθεί ως «μαρτυρικός» υπό ισραηλινό ή αμερικανικό βομβαρδισμό, αντί μιας φυσικής κατάληξης, εδραιώνοντας έτσι τη θέση του στην ιστορική μνήμη ενός μεγάλου τμήματος των σιιτών εντός και εκτός του Ιράν, ως αυτή του μάρτυρα και του μαχητή απέναντι στον «δυτικό ιμπεριαλισμό».

Το ιστορικό προηγούμενο του 1989 είναι ενδεικτικό, όταν απεβίωσε ο Αγιατολάχ Χομεϊνί, υπήρξαν προσδοκίες ότι το καθεστώς θα κατέρρεε, λόγω της έντονης εξάρτησης στο πρόσωπό του. Ωστόσο, οι σιίτες ιερωμένοι είχαν ήδη από το 1979 συγκροτήσει σταδιακά ένα ιδιαίτερα οργανωμένο και συγκεντρωτικό συνταγματικό, πολιτικό και γραφειοκρατικό σύστημα, ικανό να διαχειριστεί τη διαδοχή και να διασφαλίσει τη συνέχεια της Επανάστασης και της Ισλαμικής Δημοκρατίας.

Με άλλα λόγια, το ιρανικό σύστημα έχει σε μεγάλο βαθμό θεσμοποιήσει την επαναστατική εξουσία και το χαρισματικό της υπόβαθρο, συγκροτώντας πλήθος οργανισμών και μηχανισμών που έχουν ακριβώς ως σκοπό τη θεσμική αναπαραγωγή και τη διατήρηση της συνέχειας. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και σε περίπτωση απώλειας του Ανώτατου ηγέτη, υπάρχουν ήδη εδραιωμένες διαδικασίες, δομές και δυναμικό από στελέχη ικανά να τον αντικαταστήσουν, μειώνοντας σημαντικά την πιθανότητα μιας άμεσης και συστημικής κατάρρευσης.

Όπως συνέβη το 1989 έτσι και σήμερα, μέσα σε μια μέρα υπάρχει νέο μεταβατικό πρόσωπο και μετά από τέσσερις μέρες πολέμου ο νέος Ανώτατος ηγέτης. Το πιο δυνατό εμπειρικό επιχείρημα, το οποίο αναλύεται στην ακαδημαϊκή βιβλιογραφία για το «τι θα κάνει το σύστημα όταν πεθάνει ο Χαμενεΐ» είναι το «τι έκανε όταν πέθανε ο Χομεϊνί». Ο Arjomand (2009) περιγράφει ότι η Συνέλευση των Ειδικών συνεδρίασε στις 4 Ιουνίου 1989, το πρωί μετά τον θάνατο του Χομεϊνί, και εξέλεξε τον Χαμενεΐ με σαφή πλειοψηφία, ενώ καταγράφει και το στοιχείο ότι υπήρξε συζήτηση για λύση συλλογικής ηγεσίας, αλλά τελικά επιλέχθηκε μονοπρόσωπη. Το θεμελιώδες εδώ είναι η λογική της ταχύτητας και του κλεισίματος του κενού καθώς τότε, έτσι και τώρα το ζήτημα της μετάβασης δεν αφέθηκε να ωριμάσει ως κρίση, αλλά αντιμετωπίστηκε ως διαδικασία άμεσης θεσμικής διευθέτησης.

Σ’ αυτό το σημείο να μην ξεχνάμε πως σε πολλά κομβικά επεισόδια της μετά 1979 περιόδου, η «εμπλοκή» της Δύσης με κυρώσεις, απειλές, στρατιωτική περικύκλωση και παρουσία, διεθνή πολιτική πίεση, δεν λειτούργησε απλώς ως εξωτερικός καταναγκασμός, αλλά ανακυκλώθηκε εσωτερικά από το ιρανικό κράτος σε καθεστώς «πολιορκίας», και μεταφράστηκε σε αφήγημα εθνικής άμυνας καθώς και σε μηχανισμό πειθάρχησης.

Το μοτίβο αυτό δεν συνεπάγεται ότι η Ισλαμική Δημοκρατία καθίσταται αυτομάτως «δημοφιλής» ή ότι αίρονται οι βαθιές κοινωνικές αντιφάσεις και τα εσωτερικά ρήγματα. Υποδηλώνει, όμως, ότι σε συνθήκες κρίσης το καθεστώς συχνά κατορθώνει να ανακτά και να σταθεροποιεί ένα ελάχιστο, αλλά λειτουργικό επίπεδο πολιτικής νομιμοποίησης, επαρκές για την επιβίωσή του. Στο πλαίσιο αυτό, η όποια πολιτική αντιπαράθεση τείνει να μεταφράζεται σε ζήτημα εθνικής άμυνας και συλλογικής επιβίωσης, περιορίζοντας τον χώρο της εσωτερικής κριτικής και επιτρέποντας στο κράτος να ενεργοποιεί παγιωμένα ρεπερτόρια συσπείρωσης, πειθάρχησης και συμβολικής ενοποίησης όλα αυτά σε έναν πόλεμο που όπως φαίνεται θα κριθεί στη διάρκειά του και στο ποιος θα μπορέσει να αντέξει.