Ένας κοινωνικός καθρέφτης: Βασιλική Π. Χρυσοστομίδου, «Σπασμένα τσιγάρα»

Γράφει η Έφη Καλογεροπούλου * - Ένας κοινωνικός καθρέφτης: Βασιλική Π. Χρυσοστομίδου, «Σπασμένα τσιγάρα»

Βασιλική Π. Χρυσοστομίδου, «Σπασμένα τσιγάρα», εκδ. Κέδρος, 2020

«Σπασμένα τσιγάρα» είναι ο τίτλος του βιβλίου της Βάσως Χρυσοστομίδου που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κέδρος (Μάρτης, 2020). Πρόκειται για ένα πεζογράφημα ,μια σύνθεση από δέκα μικροδιηγήματα, δέκα ανθρώπινες ιστορίες, δέκα διαφορετικούς κόσμους, πλασμένους από την Χρυσοστομίδου με ρεαλισμό, τρυφερότητα και αγάπη.

Ιστορίες για απλούς, καθημερινούς ανθρώπους που συντρίβονται στη μέγγενη μιας αδυσώπητης καθημερινότητας, που τους στραγγίζει.

Σε όλες τις ιστορίες ,υπάρχει μια οριακή στιγμή που οι ήρωες αντιδρούν, επιζητώντας μια βαθιά ανάσα οξυγόνου, μια πρόσκαιρη ή μονιμότερη λύτρωση.

Κάθε πρόσωπο, κάθε χαρακτήρας, διαθέτει τον δικό του ορυκτό πλούτο, που η συγγραφέας εξορύσσει με την εξέλιξη της πλοκής, ανασύροντας τον αργά, στην επιφάνεια.

Κάτω απ’ την «πατίνα» του χρόνου, προβάλλουν οι ήρωες των ιστοριών, σπαρακτικά πραγματικοί ,σπαρακτικά μόνοι. Σπασμένοι, ρηγματωμένοι απ’ τη ζωή, εγκλωβισμένοι σε σχέσεις που δείχνουν να φαίνονται λειτουργικές, αλλά δεν είναι. Ως άλλες ακρωτηριασμένες ανθρώπινες φιγούρες θα αναμετρηθούν με τη μοίρα τους πραγματώνοντας μέσα τους ή αναγνωρίζοντας στους άλλους το τερατώδες. Οι ψευδαισθήσεις τους, τα προσωπεία, οι αυταπάτες τους, σαρώνονται από την ωμή πραγματικότητα .

Η Χρυσοστομίδου επικεντρώνει το ενδιαφέρον της, στις αρνητικές όψεις της ζωής, στις κοινωνικές συνθήκες που λειτουργούν αποσυνθετικά και οδηγούν σε κοινωνική νοσηρότητα και παρακμή. Οι ήρωες της, άνθρωποι της ανάγκης, ζουν μέσα σε κοινωνικά σχήματα που τους συντρίβουν, υπό το βάρος κοινωνικών επιταγών, μέχρι που κάποια στιγμή, σπάζοντας τα ατομικά τους προσωπικά και κοινωνικά όρια, ωθούνται σε φυγή.

Δεν το βάζω στα πόδια, εξορίζομαι Έχω αλλάξει τόσες κρυψώνες στη διάρκεια της άτακτης φυγής μου, που μπερδεύω πια τις σπηλιές με τα ερείπια

(Samuel Beckett, Ηρεμιστικό, 1946)

Οι κεντρικοί ήρωες των ιστοριών, βρίσκονται μέσα στην κοινωνία αλλά είναι ψυχικά- ατομικά περιθωριοποιημένοι. Οι συνθήκες ζωής τους, τούς οδηγούν να εξεγερθούν άλλοτε αφυπνιζόμενοι συνειδησιακά όπως συμβαίνει στα μικροδιηγήματα: «Ο Αχιλλέας δεν περνά πια από εδώ», «Τριάντα τρία μέτρα πάνω από την γη», «Στα θαύματα πες μου, αν πιστεύεις» και άλλοτε εξοριζόμενοι συνειδητά όπως διαβάζουμε στα μικροδιηγήματα: «Ο άλλος άνθρωπος», «Σπασμένα τσιγάρα», «Ο Αχιλλέας δεν περνάει πια από δω».

Βραχυκυκλωμένα συναισθήματα, ματαιώσεις, σπασμωδικότητες, αναπάντεχα συμβάντα, υπονομεύσεις, συμφύρονται στην στροβιλώδη ροή, ενός ποταμού ζωής που παρασύρει τα πάντα σαν ορμητικός χείμαρρος που άλλους τους πνίγει κι άλλους τους ξεβράζει ζωντανούς ωστόσο, σε άλλη όχθη.

Βασιλική Χρυσοστομίδου

Η γραφή της Χρυσοστομίδου φιλοτεχνεί μπροστά μας έναν κοινωνικό καθρέφτη. Δεν αισθηματολογεί, δεν ωραιοποιεί, δεν αρέσκεται σε πολύπλοκους συμβολισμούς και λυρικές εξάρσεις, φτιάχνοντας ρομαντική ατμόσφαιρα. Η γραφή της ,κοιτάζει κατάματα την πραγματικότητα και καταφέρνει, πέρα από οποιονδήποτε διδακτισμό να τραβήξει την προσοχή του αναγνώστη, στα αίτια της κατάστασης των ηρώων της. Τα πρόσωπα στις ιστορίες της έρχονται αντιμέτωπα με το παρελθόν τους, κατάσταση που δίνει δραματικό βάθος στους χαρακτήρες. Οι διάλογοι έχουν θεατρικότητα και ζωντάνια. Ο λόγος είναι άμεσος. Η γλώσσα με στοιχεία προφορικότητας και αμεσότητας ,χωρίς φλυαρίες και λεκτικές περιστροφές, αποφλοιώνει το περιττό, και οδηγεί την αφήγηση, στο κέντρο, στον πυρήνα της κάθε ιστορίας.

Σε κάποια διηγήματα: «Το δέρμα γυμνό», «Μόι Ζλάτο», «Σπασμένα τσιγάρα», «Κατακάθια», «Το απάγκιο και το ρίζωμα» επιλέγεται η τριτοπρόσωπη αφήγηση.

Ο αφηγητής, παρατηρεί, καταγράφει, αποκαλύπτει, εξιστορεί, χειρίζεται το υλικό του με άνεση και αληθοφάνεια. Στα υπόλοιπα μικροδιηγήματα: «Τριάντα μέτρα πάνω από τη γη», «Στα θαύματα πες μου αν πιστεύεις», «Paperboy», «Ο Αχιλλέας δεν περνά πια από εδώ», επιλέγεται η αυτοδιηγητική αφήγηση, όπου το α΄ πρόσωπο προβάλλει αδιαμεσολάβητα την εμπειρία του.

Η συγγραφέας αγγίζει κοινωνικά θέματα όπως την έμφυλη βία και το trafficking στο διήγημα «Μόι Ζλάτο» όπου η ζωή της κεντρικής ηρωίδας Στέφκα σκιτσάρεται με νατουραλιστικές πινελιές και με όλη τη σκληρότητα και ωμότητα, που συνθέτει το τραγικό βίωμά της. Αφορμάται από τα κοινωνικά προβλήματα που δημιουργεί το νεοφιλελεύθερο ανταγωνιστικό μοντέλο εργασίας, καταδεικνύοντας την βαρβαρότητα του ανταγωνισμού που υπονομεύει, ναρκοθετεί και διαρρηγνύει τις προσωπικές σχέσεις στο βωμό της επαγγελματικής καταξίωσης και επιτυχίας, όπως διαπιστώνουμε στο μικροδιήγημα «Ο Αχιλλέας δεν περνά πια από εδώ».

Από τα ιστορικά γεγονότα των τσάμηδων της Βόρειας Ηπείρου, η συγγραφέας εμπνέεται το μικροδιήγημα με τίτλο «το απάγκιο και το ρίζωμα».

Με τα ζητήματα της θρησκευτικής πίστης καταπιάνεται η ιστορία «Στα θαύματα πες μου αν πιστεύεις».

Στα στερεοτυπικά σχήματα των κοινωνικών επιταγών και ρόλων που δημιουργούν ασφυξία σε άντρες και γυναίκες αναφέρονται τα διηγήματα «το δέρμα γυμνό», «ό άλλος άνθρωπος» αλλά και στα ζητήματα της ερωτικής προδοσίας, εκείνο το μικροδιήγημα με τίτλο «τριάντα τρία μέτρα πάνω απ’ τη γη».

Σε κάθε ιστορία υπάρχει μια καταβύθιση στο αινιγματικό τοπίο της ανθρώπινης ψυχής, μια ψυχογραφική ματιά που υπογραμμίζει την αλλοτρίωση, την αποδιάρθρωση, την παραίτηση, το τραγικό αδιέξοδο των χαρακτήρων, εισάγοντας υπόγεια συναισθηματική ένταση, που κρατά τον αναγνώστη σε αγωνία.

Υπάρχει εδώ ένα υποδόριο αίτημα να βρεθεί πίσω από κάθε πράξη το ενεργούμενο αίτιο που την υποκινεί, χωρίς ωστόσο η συγγραφέας να καταφεύγει σε ψυχολογισμούς αλλά με μαεστρία εκχωρεί την ελευθερία στον αναγνώστη να διεισδύσει στο ανάγνωσμα κατά την επιθυμία του.

Για να γίνω πιο συγκεκριμένη «Ο συγγραφέας πρέπει να βρίσκεται στο έργο του όπως ο Θεός στο σύμπαν: παντού, και πουθενά ορατός», γράφει ο Φλωμπέρ.

Νομίζω πώς η Χρυσοστομίδου το καταφέρνει θαυμάσια.

Οι ήρωες των σπασμένων τσιγάρων, δραπετεύουν από την αδυσώπητη πραγματικότητα, αλλά στο τέλος δεν γνωρίζουμε αν λυτρώνονται, αν βρίσκουν όσα έχασαν ή αν παρ όλα αυτά παραμένουν δέσμιοι ή ακόμη γαντζωμένοι σε μια εσωτερική συνθήκη που συνεχίζει να τους δυναστεύει. Κι αυτό ακριβώς το στοιχείο, το αίνιγμα για το μετά των ηρώων που δεν αποκαλύπτεται, κάνει τις ιστορίες να αιωρούνται στο χώρο και τον χρόνο. Έτσι η συγγραφέας μάς δίνει μέσα από τις ιστορίες της αυτήν την υπαρξιακή οντολογική αιώρηση που πραγματώνει την αλήθεια κάθε ύπαρξης στο τώρα.

*Η Έφη Καλογεροπούλου είναι ποιήτρια, φυσικός, θεατρολόγος