Η αγορά τυχερών παιχνιδιών στην Ελλάδα δεν δείχνει σημάδια επιβράδυνσης. Αντιθέτως, συνεχίζει να έχει ανοδική τάση με τα συνολικά καθαρά έσοδα των παρόχων προ εισφορών να φτάνουν το 2024 τα 2.878 δισ. ευρώ, ποσό αυξημένο κατά 9.7% σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος. Ο ΟΠΑΠ διατηρεί τα πρωτεία στην αγορά με τα έσοδά του συνεχώς να αυξάνονται και να αγγίζουν τα 1.435 δισ. ευρώ. Παράλληλα, θεαματική αύξηση παρατηρείται και στον διαδικτυακό τζόγο, που καταλαμβάνει το 71% του συνολικού τζίρου. Ο λόγος για την εν λόγω αύξηση είναι απλός: αμεσότητα και ευκολία. Μπορείς να επιλέξεις από το κινητό σου ανάμεσα σε μεγάλη ποικιλία τυχερών παιχνιδιών, έχοντας 24ωρη πρόσβαση με το πάτημα ενός κουμπιού. Το γεγονός αυτό τον καθιστά ιδιαίτερα θελκτικό για τους εφήβους, οι οποίοι ασχολούνται με τον διαδικτυακό τζόγο σε ποσοστό 5 έως 15%, ενώ τα ποσοστά εξάρτησης για τις ίδιες ηλικίες φτάνουν στο 7%.

Η ψηφιακή εποχή πλέον ενισχύει και συνδιαμορφώνει την αγορά τυχερών παιχνιδιών. Οι μεγάλες εταιρείες επενδύουν σε τεχνολογίες, όπως η τεχνητή νοημοσύνη και τα big data, ώστε να προσφέρουν εξατομικευμένες εμπειρίες στους παίκτες, αποτελώντας θέλγητρο για ανθρώπους κάθε ηλικίας. Η έρευνα δείχνει ξεκάθαρα ότι όσο περισσότερο εκτίθεται κάποιος σε διαφημίσεις στοιχήματος, τόσο πιο πιθανό είναι να στοιχηματίσει. Η βιομηχανία τυχερών παιχνιδιών επενδύει εκατομμύρια σε διαφημίσεις, επειδή αυτό βοηθά στην προσέλκυση νέων παικτών. Ο λόγος που το κάνουν είναι επειδή οι καλύτεροι πελάτες τους είναι αυτοί που χρεοκοπούν. Έτσι, πρέπει συνεχώς να προσελκύουν νέους τζογαδόρους για να αντικαταστήσουν αυτούς που έχουν χάσει όλα τους τα χρήματα, τα περιουσιακά τους στοιχεία και τις σχέσεις τους. Πολλοί άνθρωποι που αναρρώνουν από τον εθισμό αναφέρουν ότι δεν μπορούν καν να παρακολουθήσουν αθλήματα, όπως το ποδόσφαιρο, επειδή οι σχετικές διαφημίσεις είναι παντού.

Η διάκριση ανάμεσα στην ατομική προσέγγιση και τη συλλογική, κοινωνική προσέγγιση είναι -και σε αυτή την περίπτωση- καθοριστικής σημασίας. Οι στοιχηματικές εταιρείες, οι οποίες κερδοσκοπούν απρόσκοπτα πάνω στην προσπάθεια των ανθρώπων που παλεύουν να ρεφάρουν τις χαμένες τους οικονομίες, προτείνουν να «παίξεις υπεύθυνα». Για άλλη μια φορά στο πλαίσιο νεοφιλελεύθερων πρακτικών, η ευθύνη βαραίνει αποκλειστικά το άτομο. Το κυρίαρχο αφήγημα υποστηρίζει πως αν εξαρτήθηκες από τις σκόπιμα εξαρτητικές μηχανές που προωθούνται συνεχώς, δεν ήσουν αρκετά υπεύθυνος. Βέβαια, η ίδια λογική επιβάλλει πως και ο απεγκλωβισμός είναι ατομική ευθύνη του καθενός. Άλλωστε, μέχρι πρότινος υπήρχε διαθέσιμη η γραμμή βοήθειας 1114 που λειτουργούσε στο πλαίσιο του προγράμματος ΚΕΘΕΑ ΑΛΦΑ με τη συγχρηματοδότηση, μάλιστα, του ΟΠΑΠ. Ωστόσο, με το νομοσχέδιο για την ολοκλήρωση της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης που ψηφίστηκε από την κυβέρνηση Μητσοτάκη ιδιωτικοποιείται η ψυχική υγεία και μαζί η δημόσια και δωρεάν απεξάρτηση. Τα δύο μεγάλα ψυχιατρεία, ΨΝΑ και ΨΝΘ, κλείνουν χωρίς να έχουν δημιουργηθεί εναλλακτικές δομές μέσα στην κοινότητα. Παράλληλα, ομογενοποιούνται όλα τα δημόσια και δωρεάν θεραπευτικά προγράμματα απεξάρτησης και εντάσσονται μαζί με τα ιδιωτικά κάθε είδους σε έναν υπερσυγκεντρωτικό οργανισμό, ΝΠΙΔ, με την επωνυμία «Εθνικός Οργανισμός Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων» (Ε.Ο.Π.Α.Ε.). Καταργείται, επομένως, τόσο η δημόσια δομή όσο και η λειτουργική αυτοτέλεια και ο χαρακτήρας κάθε φορέα. Επίσης, η προσέγγιση του νομοσχεδίου φαίνεται να σηματοδοτεί την κατάργηση δωρεάν στεγνών προγραμμάτων απεξάρτησης, αλλά και την ενίσχυση της πολιτικής «μείωσης της βλάβης» σε βάρος της απεξάρτησης. Στερείται με αυτόν τον τρόπο από τα εξαρτημένα άτομα η ελπίδα να απεξαρτηθούν και να επανενταχτούν στην κοινωνία, καταδικάζοντας τους ανθρώπους στη συντήρηση της εξάρτησης και τα υποκατάστατα. Παράλληλα, ένα από τα σημαντικότερα όπλα μας απέναντι στον τζόγο και την εξάρτηση γενικότερα, η πρόληψη, απαξιώνεται πλήρως, αφού δεν διασφαλίζεται η βιωσιμότητα των κέντρων πρόληψης μετά το 2027.

Στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα πρόβλημα δημόσιας υγείας. Σύμφωνα με τις πιο προοδευτικές αντιλήψεις στην ψυχιατρική και την ψυχολογία, ο τζόγος αντιμετωπίζεται ως κοινωνικό πρόβλημα στην κοινωνική πολιτική. Φαίνεται πως συσχετίζεται με θέματα ταξικότητας, ευαλωτότητας και οικονομικής δυσχέρειας. Ένα από τα πιο ανησυχητικά φαινόμενα είναι ότι η φτώχεια και οι οικονομικές δυσκολίες φαίνεται να εντείνουν συμπεριφορές τζόγου, αφού πολλοί στρέφονται στα τυχερά παιχνίδια αναζητώντας μια γρήγορη λύση στα οικονομικά τους προβλήματα. Βέβαια, το αποτέλεσμα είναι το αντίθετο, αφού ο τζόγος λειτουργεί με τρόπο που ωφελεί τους παρόχους. Συσχέτιση παρατηρείται επίσης και σε συμπεριφορές τζόγου και μειονοτικές ομάδες και κοινωνικές δυσκολίες. Αντιθέτως, η εκπαίδευση και η εργασία, πεδία που έχουν πληγεί ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια με τα νέα νομοσχέδια, φαίνεται να λειτουργούν προστατευτικά για τον εθισμό.

Η έλλειψη πολιτικής πρωτοβουλίας για ουσιαστική αντιμετώπιση του προβλήματος είναι εμφανής. Κεντρικό ρόλο διαδραματίζουν αναπόφευκτα οι εταιρείες τυχερών παιχνιδιών που αφήνονται ασύδοτες και ασκούν τρομερές πιέσεις σε οποιαδήποτε προσπάθεια να υπάρξουν αξιοπρεπή ρυθμιστικά πλαίσια. Πλαίσια τα οποία σε άλλες νόμιμες εξαρτησιογόνες ουσίες, όπως το αλκοόλ και το τσιγάρο, έχουν θεσπιστεί. Η ιδιωτικοποίηση και το ξεπούλημα του ΟΠΑΠ που ξεκίνησε το 2001 επί ΠΑΣΟΚ με την εισαγωγή του στο χρηματιστήριο, συνεχίστηκε το 2013 επί κυβέρνηση Σαμαρά. Το 2015 η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ προχώρησε στην αδειοδότηση του ΟΠΑΠ για φρουτάκια (VLTs) στις γειτονιές, παρά το γεγονός ότι τα φρουτάκια θεωρούνται τα πιο επικίνδυνα τυχερά παιχνίδια από πλευράς εθισμού. Η Επιτροπή εποπτείας και ελέγχου παιγνίων (ΕΕΕΠ), με σύνθεση της επιτροπής από την κυβέρνηση Σαμαρά θέτει για πρώτη φορά αρκετά χαλαρούς κανόνες λειτουργίας και όρια για τα VLTs. Τα εν λόγω όρια με νέα σύνθεση της επιτροπής επί κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ αυστηροποιούνται. Εντούτοις, η εξέλιξη αυτή δεν άρεσε στον ΟΠΑΠ που αντέδρασε αναστέλλοντας τη λειτουργία των VLTs και προσφεύγοντας κατά του δημοσίου για διαφυγόντα κέρδη. Το αποτέλεσμα ήταν η αλλαγή των ορίων και η πλήρης χαλάρωσή τους. Πλέον όριο συμμετοχής και ημερήσιο όριο απώλειας τίθενται από τον ίδιο τον παίκτη. Επομένως, τα μέτρα προστασίας βασίζονται στην αυτοσυγκράτηση του χρήστη, κάτι που αντιβαίνει στην ίδια τη φύση του εθισμού.

Η εν λόγω αντιφατική στάση του κράτους εξηγείται και από το γεγονός ότι το ίδιο κερδοφορεί από τον τζόγο και τους σχετικούς φόρους, ενώ, παράλληλα, καλείται να τον ελέγξει. Το ελληνικό δημόσιο είναι ένας από τους μεγάλους κερδισμένους από τον τζόγο. Από δικαιώματα και φορολογία στα κέρδη των παικτών, το κράτος εισέπραξε το αστρονομικό ποσό των 1.025 δις ευρώ μέσα στο 2024. Η νομιμοποίηση των διαδικτυακών παρόχων έχει συμβάλει στο να μπει περισσότερο χρήμα στο σύστημα, αυξάνοντας τα δημόσια έσοδα. Σε παρόμοιες αντιφάσεις εμπίπτει και η ΕΕΕΠ που αναφέρει πως στοχεύει αφενός στην προστασία των παικτών, ιδιαίτερα των ανηλίκων, και αφετέρου στην ανάπτυξη φιλοεπενδυτικού κλίματος στον χώρο.

Η αρρύθμιστη αγορά τζόγου -με μοναδικό στόχο την κερδοφορία- σε μία απορρυθμισμένη κοινωνία κρίσης αναπόφευκτα θα οδηγήσει πολλούς ανθρώπους στην εξάρτηση. Υπάρχουν αυξανόμενες εκκλήσεις για την αυστηροποίηση των ορίων σε σχέση με τον τζόγο αλλά και των κανόνων σχετικά με τη διαφήμιση, ιδίως κατά τη διάρκεια αθλητικών μεταδόσεων και σε πλατφόρμες κοινωνικών μέσων που συχνάζουν νεότεροι χρήστες.

Ο τζόγος δεν είναι μια αθώα ψυχαγωγική δραστηριότητα, αλλά μια βιομηχανία που ευδοκιμεί στην εκμετάλλευση των πιο ευάλωτων. Οι στοιχηματικές εταιρείες επενδύουν τεράστια ποσά για να κάνουν τον τζόγο να φαίνεται διασκεδαστικός και το όνειρο ενός εύκολου κέρδους να μοιάζει δελεαστικό. Πολλές φορές το εύκολο, το γρήγορο, το άμεσο που επιτάσσει η νεοφιλελεύθερη συνθήκη, η επικράτηση του εγώ έναντι των άλλων, φαίνεται να είναι παράγοντες που σχετίζονται με την εξάρτηση. Με αυτά θα πρέπει ο άνθρωπος να έρθει αντιμέτωπος.

Χριστίνα Μ.

πηγή: περιοδικό πορεία, τ. 61