Χρήστος Κάτσικας

Υπάρχουν στιγμές που μια κοινωνία καθρεφτίζεται όχι στα μεγάλα της επιτεύγματα, αλλά στις αποφάσεις που λαμβάνει για τους πιο αδύναμους και τους πιο ισχυρούς. Η υπόθεση της καθαρίστριας που πλαστογράφησε ένα απολυτήριο δημοτικού για να εξασφαλίσει ένα μεροκάματο και η υπόθεση του Θανάση Λαζαρίδη, ο οποίος παρουσίασε τίτλο σπουδών κέντρου ελευθέρων σπουδών ως πανεπιστημιακό για να καταλάβει μια υψηλόβαθμη και καλά αμειβόμενη θέση, αποτελούν δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Μόνο που το νόμισμα αυτό φαίνεται να έχει διαφορετική αξία, ανάλογα με το ποιος το κρατά.

Στην πρώτη περίπτωση, μια γυναίκα από τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα, χωρίς πρόσβαση σε ευκαιρίες και με μοναδικό στόχο την επιβίωση, καταφεύγει σε μια πράξη παρατυπίας. Δεν επιδιώκει εξουσία, ούτε προνόμια. Επιχειρεί να καλύψει μια τυπική προϋπόθεση, ώστε να μπορέσει να εργαστεί ως καθαρίστρια, να ζήσει, να στηρίξει την οικογένειά της. Η πράξη της, αν και παράνομη, εντάσσεται σε ένα πλαίσιο ανάγκης.

Στη δεύτερη περίπτωση, έχουμε μια εντελώς διαφορετική αφετηρία. Η παραποίηση ή παραπλανητική παρουσίαση ενός τίτλου σπουδών δεν γίνεται για την κάλυψη βασικών αναγκών, αλλά για την εξασφάλιση μιας θέσης κύρους, με αυξημένες αποδοχές και επιρροή. Εδώ, το «πτυχίο» λειτουργεί ως διαβατήριο προς την κοινωνική ανέλιξη και την εξουσία.

Κι όμως, παρά τη σαφή διαφορά κινήτρων και συνεπειών, η αντιμετώπιση αυτών των δύο περιπτώσεων από τη δικαιοσύνη και τη δημόσια σφαίρα δεν είναι πάντα ανάλογη. Η καθαρίστρια αντιμετωπίστηκε –σε πρώτο χρόνο– με εξαιρετική αυστηρότητα, προκαλώντας κύμα κοινωνικής αντίδρασης και προβληματισμού. Πολλοί μίλησαν για μια τιμωρία δυσανάλογη προς την πράξη, για μια δικαιοσύνη που δείχνει το σκληρό της πρόσωπο στους αδύναμους.

Αντίθετα, σε περιπτώσεις που αφορούν πρόσωπα με θεσμική ισχύ ή κοινωνικό κεφάλαιο, η αντιμετώπιση μοιάζει συχνά πιο «ήπια», πιο περίπλοκη, πιο αργή. Οι διαδικασίες επιμηκύνονται, οι ευθύνες διαχέονται, οι συνέπειες αμβλύνονται. Δεν είναι μόνο ζήτημα νομικό· είναι βαθιά πολιτικό και κοινωνικό.

Το κρίσιμο ερώτημα που αναδύεται είναι απλό αλλά ενοχλητικό: εφαρμόζεται ο νόμος με τον ίδιο τρόπο για όλους;

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μονοδιάστατη. Η δικαιοσύνη οφείλει να λαμβάνει υπόψη της όχι μόνο την πράξη, αλλά και το πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτή τελείται. Η έννοια της αναλογικότητας δεν είναι απλώς μια νομική αρχή· είναι πυρήνας της ίδιας της δημοκρατικής λειτουργίας. Όταν δύο πράξεις με διαφορετικό κοινωνικό αποτύπωμα αντιμετωπίζονται με τον ίδιο ή και αντίστροφα άνισο τρόπο, τότε η εμπιστοσύνη των πολιτών κλονίζεται.

Η υπόθεση της καθαρίστριας ανέδειξε κάτι βαθύτερο: ότι η ανάγκη μπορεί να οδηγήσει σε παραβάσεις που δεν έχουν ως στόχο την εξαπάτηση για ίδιον όφελος, αλλά την επιβίωση. Αυτό δεν αναιρεί την παρανομία, αλλά την επανατοποθετεί σε ένα ανθρώπινο πλαίσιο. Από την άλλη, η παραπλανητική χρήση τίτλων σπουδών για την κατάληψη θέσεων ευθύνης δεν είναι απλώς μια τυπική παρατυπία. Αφορά τη διαφάνεια, την αξιοκρατία, τη λειτουργία των θεσμών.

Διότι εδώ τίθεται και ένα δεύτερο, εξίσου κρίσιμο ζήτημα: ποιο είναι το μήνυμα που εκπέμπεται στην κοινωνία;

Όταν μια γυναίκα τιμωρείται αυστηρά για να εργαστεί σε μια χαμηλά αμειβόμενη θέση, ενώ άλλες περιπτώσεις που σχετίζονται με την κατάληψη υψηλών θέσεων αντιμετωπίζονται με μεγαλύτερη επιείκεια ή καθυστέρηση, τότε το μήνυμα που διαμορφώνεται είναι ότι η δικαιοσύνη δεν είναι τυφλή, αλλά επιλεκτική.

Και αυτό έχει συνέπειες. Υπονομεύει την έννοια της ισονομίας, ενισχύει το αίσθημα αδικίας, απομακρύνει τους πολίτες από τους θεσμούς. Κυρίως, όμως, δημιουργεί ένα επικίνδυνο προηγούμενο: ότι το κοινωνικό και οικονομικό υπόβαθρο μπορεί να επηρεάσει την έκβαση μιας υπόθεσης.

Δεν πρόκειται για μια απλή σύγκριση δύο προσώπων. Πρόκειται για μια σύγκριση δύο λογικών. Από τη μία, η λογική της επιβίωσης. Από την άλλη, η λογική της ανέλιξης μέσω παραπλάνησης. Και το ερώτημα που μένει ανοιχτό είναι ποια από τις δύο θεωρείται τελικά πιο «βαριά» στα μάτια της δικαιοσύνης.

Ίσως, τελικά, η αξία αυτών των υποθέσεων να μην βρίσκεται μόνο στις ίδιες τις πράξεις, αλλά στον δημόσιο διάλογο που προκαλούν. Στην ανάγκη να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει δικαιοσύνη, τι σημαίνει αναλογικότητα, τι σημαίνει ισότητα απέναντι στον νόμο.

Γιατί μια κοινωνία δεν κρίνεται μόνο από το αν τιμωρεί, αλλά από το πώς και ποιον τιμωρεί. Και εκεί, η διαφορά ανάμεσα στα δύο «πτυχία» γίνεται κάτι πολύ περισσότερο από νομικό ζήτημα: γίνεται ζήτημα αξιών.