Άλκης Κόκκινος - kosmodromio.gr

Η περίπτωση της Μαρέβας Γκραμπόφσκι-Μητσοτάκη είναι χαρακτηριστικό σύμπτωμα μιας ιδιότυπης συγχώνευσης εξουσίας, αισθητικής και προσωπικής στρατηγικής προβολής, με επίκεντρο τον πολιτισμό.

Μέσα στον ορυμαγδό των αποκαλύψεων σκανδάλων με πρωταγωνιστές κυβερνητικά στελέχη, ορισμένες ειδήσεις μοιάζουν καταδικασμένες να περνούν στα «ψιλά». Και δικαίως. Έχει νόημα όμως να σταθούμε κάπως περισσότερο σε ορισμένες, ειδικά σε όσες συμπληρώνουν τρόπον τινά την εικόνα του καθεστώτος που έχει αναλάβει τη διακυβέρνηση της χώρας.

Θα επικεντρώσουμε στο γεγονός πως η Μαρέβα Γκραμπόφσκι-Μητσοτάκη συχνά πυκνά εμφανίζεται δημόσια σε ρόλο που θυμίζει περισσότερο υπουργό Πολιτισμού παρά σύζυγο του πρωθυπουργού. Πίσω από τις στιλιζαρισμένες φωτογραφίες και τις εύηχες δηλώσεις, ανακύπτει ένα θεμελιώδες ερώτημα: ποιος κυβερνά τελικά τον ελληνικό πολιτισμό; Αλλά και ένα ακόμη: ποιο είναι το κίνητρό της;

Σε ένα δημοκρατικό καθεστώς, υποτίθεται πως η άσκηση εξουσίας διέπεται από θεσμούς, λογοδοσία και πολιτική νομιμοποίηση. Όταν όμως μια ιδιώτης -έστω και αν είναι σύζυγος του πρωθυπουργού- εμφανίζεται ως de facto υπουργός Πολιτισμού, συμμετέχοντας ενεργά σε σχεδιασμούς έργων, παρεμβαίνοντας σε μουσειακές πολιτικές, αλλά και εξαγγέλλοντας πολιτικές, τότε η δημοκρατία έχει πάει περίπατο και τα παραθεσμικά φαινόμενα κανονικοποιούνται.

Η περίπτωση της Μαρέβας Γκραμπόφσκι-Μητσοτάκη είναι χαρακτηριστικό σύμπτωμα μιας ιδιότυπης συγχώνευσης εξουσίας, αισθητικής και προσωπικής στρατηγικής προβολής, με επίκεντρο τον πολιτισμό.

Παρέμβαση για τα Γλυπτά του Παρθενώνα-Μια «πρωθυπουργική» δήλωση χωρίς αξίωμα

Σε πρόσφατη εμφάνισή της στο Λονδίνο, σε εκδήλωση του Parthenon Project με τίτλο «Rethinking a United Kingdom-Greece cultural partnership within the British Museum’s “reimagination”: What next for the Parthenon Sculptures?», η Μαρέβα Μητσοτάκη μίλησε δημόσια με έναν τόνο που θύμιζε κυβερνητικό αξιωματούχο. «Ήρθε η ώρα τα ακρωτηριασμένα μέλη να επανενωθούν με το σώμα τους. Το σπίτι τους είναι εδώ, στον τόπο τους, στην Ακρόπολη», δήλωσε από το βήμα της εκδήλωσης, αναφερόμενη στα Γλυπτά του Παρθενώνα.

Μολονότι εμφανίστηκε στην εκδήλωση ως «ενεργός πολίτης», υποστήριξε ότι η ελληνική πλευρά βρίσκεται σε «εποικοδομητικό διάλογο» με το Βρετανικό Μουσείο και μίλησε για μια πιθανή win-win συμφωνία, για μια «αμοιβαία επωφελή συμφωνία». «Βρίσκονται σε εξέλιξη εποικοδομητικές συζητήσεις ανάμεσα στην Ελληνική Κυβέρνηση και το Βρετανικό Μουσείο. Παρότι δεν είμαστε, προς το παρόν, κοντά σε συμφωνία, διατηρούμε θετική στάση», σημείωσε η κυρία Μητσοτάκη ερωτηθείσα για την εξέλιξη των συνομιλιών ανάμεσα στις δύο πλευρές. Τοποθετήσεις όπως αυτή απέχουν πολύ από την απλή ιδιότητα «ενεργού πολίτισσας». Πρόκειται για σαφή παρέμβαση σε ζήτημα διπλωματικής και πολιτιστικής διαπραγμάτευσης, το οποίο, θεσμικά, ανήκει στον Πρωθυπουργό και το Υπουργείο Πολιτισμού.

Δημοσίευμα μάλιστα της εφημερίδας «ΤΑ ΝΕΑ» υποστηρίζει ότι στις συνομιλίες για την πιθανή επανένωση των αριστουργημάτων της κλασικής αρχαιότητας έχει εμπλακεί, εδώ και λίγους μήνες, η Μαρέβα Γκραμπόφσκι-Μητσοτάκη. «Σύμφωνα με καλά πληροφορημένη πηγή», σημειώνεται στο δημοσίευμα, «η σύζυγος του Πρωθυπουργού έχει συναντηθεί με τον διευθυντή του Βρετανικού Μουσείου δύο φορές στο Λονδίνο για να συζητήσει μαζί του το ζήτημα».

Ποιος δίνει στη Μαρέβα Γκραμπόφσκι-Μητσοτάκη τη νομιμοποίηση να παρεμβαίνει θεσμικά και να εκπροσωπεί τη χώρα στις διεθνείς της υποθέσεις πολιτιστικής διπλωματίας; Η προβολή της σε διεθνή μέσα ως «voice for Greece» στο ζήτημα των γλυπτών δεν είναι απλώς αντιδεοντολογική. Η υιοθέτηση του ρόλου υπουργού Πολιτισμού συνιστά θεσμική εκτροπή, καθώς δημιουργεί παραπλανητική εικόνα: ότι υπάρχει παράλληλη, ανεπίσημη κυβέρνηση. Ή μήπως η εικόνα δεν είναι παραπλανητική; Σε κάθε περίπτωση, η κ. Μητσοτάκη λειτουργεί ως de facto υπουργός, χωρίς καμία πολιτική ευθύνη ή συνταγματικό έρεισμα.

Επέκταση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου: Το «προσωπικό όραμα» της Μαρέβας

Το Φεβρουάριο του 2023 –για να πάμε σε μια άλλη περίσταση– η ελληνική κυβέρνηση παρουσίασε τα σχέδια επέκτασης και ανάπλασης του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου (ΕΑΜ). Στην πανηγυρική εκδήλωση που έλαβε χώρα στην αίθουσα του Βωμού του ΕΑΜ τόσο η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη όσο και ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης ευχαρίστησαν για το εν λόγω έργο ένα πρόσωπο: τη Μαρέβα Γκραμπόφσκι-Μητσοτάκη. O πρωθυπουργός μάλιστα τη χαρακτήρισε ως την «καρδιά» πίσω από την υλοποίηση αυτού του μεγάλου εγχειρήματος, λέγοντας επί λέξει ότι «αθόρυβα και χωρίς να διεκδικήσει ποτέ οποιαδήποτε προβολή, υπήρξε η καρδιά αυτής της μεγάλης προσπάθειας».

Οι λιγωτικές φιλοφρονήσεις του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη στη σύζυγό του Μαρέβα Γκραμπόφσκι για την «συμβολή» της στο σχέδιο επέκτασης του ΕΑΜ, επιβεβαίωναν για πρώτη φορά δημόσια και με κάποια σχετική επισημότητα ότι η πρωθυπουργική σύζυγος αναμειγνύεται σε αποφάσεις του υπουργείου Πολιτισμού χωρίς να έχει κάποιο θεσμικό ρόλο, κάτι που ήταν ήδη βέβαια κοινό μυστικό. Γράφτηκαν αρκετά τότε στον αντιπολιτευόμενο τύπο, αλλά τα φωτορεαλιστικά σχέδια της υπόγειας επέκτασης του ΕΑΜ κυριάρχησαν. Τέθηκαν δημόσια και πολλά ερωτήματα για το θέμα, ακόμη και στη Βουλή, έμειναν όμως αναπάντητα.

Αντιγράφουμε κάποια από τα ερωτήματα εκείνα από την ανακοίνωση του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων, ο οποίος τόνιζε, άλλωστε, εμφατικά πως το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο «δεν είναι ούτε «προσωπικό όραμα», ούτε «οικογενειακή υπόθεση» οποιουδήποτε».

«Ερωτώνται λοιπόν ο Πρωθυπουργός και η Υπουργός Πολιτισμού:

– Με ποια ιδιότητα και για ποιο σκοπό η σύζυγος του Πρωθυπουργού και επιτυχημένη επιχειρηματίας κ. Μαρέβα Γκραμπόφσκι-Μητσοτάκη μετείχε από το 2017 σε συσκέψεις που αφορούσαν την επέκταση εν υπογείω του μεγαλύτερου και σημαντικότερου αρχαιολογικού Μουσείου της χώρας;

– Με ποια ιδιότητα και για ποιο σκοπό η νυν Υπουργός Πολιτισμού και Αθλητισμού κ. Λίνα Μενδώνη (η οποία το 2017 δεν είχε καμία θεσμική ιδιότητα πέραν της συμμετοχής της στην τότε Δημοκρατική Συμπαράταξη) μετείχε σε συσκέψεις για τον σχεδιασμό της επέκτασης εν υπογείω του μεγαλύτερου και σημαντικότερου αρχαιολογικού Μουσείου της χώρας;

– Ποια άλλα πρόσωπα, με ποιες ιδιότητες και με ποιο σκοπό συμμετείχαν στις συσκέψεις αυτές, όπως ανέφερε η Υπουργός Πολιτισμού και Αθλητισμού στην ομιλία της;

 – Για ποιο λόγο προηγήθηκε χρονικά η “κοστολόγηση” του έργου στο με το υπέρογκο ποσό των 300 εκ. ευρώ, μέσω μιας προμελέτης με χορηγία του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, δύο χρόνια πριν υπάρξει αρχιτεκτονική προμελέτη;

– Για ποιο λόγο προτιμήθηκε ιδιωτική χορηγία (από την ΑΜΚΕ Ν.Σ. Λαιμού) για τον διαγωνισμό ενός εμβληματικού δημόσιου έργου; Για ποιο λόγο παρακάμφθηκαν οι νόμιμες διαδικασίες και συνεχίζουν να παρακάμπτονται, ενώ η υπόθεση του παράνομου κλειστού διαγωνισμού εκκρεμεί στο ΣτΕ; Για ποιο λόγο ο Πρωθυπουργός ανακοίνωσε χτες ότι κρίσιμες μελέτες -που θα καθορίσουν τον χρόνο και το κόστος του συνόλου του έργου- θα συνεχίσουν να πραγματοποιούνται με ιδιωτική χρηματοδότηση;»

Τα Αναφιώτικα, η αντι- graffiti εκστρατεία και οι VIP ξενώνες φιλοξενίας

Τον Μάιο του 2020 καταγράφηκαν στα Αναφιώτικα, τη γραφική γειτονιά της Πλάκας που ακουμπά στον βράχο της Ακρόπολης, συντονισμένες κινήσεις για καθαρισμό από γκράφιτι, απομάκρυνση σκουπιδιών και στερέωση ετοιμόρροπων τοίχων. Σε ρεπορτάζ της εποχής διαβάζουμε σχετικά:

«Πολλές από τις ενέργειες είχαν προγραμματιστεί να γίνουν τον Μάρτιο αλλά «κόλλησαν» στα περιοριστικά μέτρα της πανδημίας. Οι δράσεις δεν είναι αποτέλεσμα μόνον της κινητοποίησης κατοίκων και του Δήμου Αθηναίων αλλά συνδέονται σαφώς και με το ενδιαφέρον που καλλιεργήθηκε για τα Αναφιώτικα από τον Φεβρουάριο, όταν περίοικοι είδαν στην περιοχή να πραγματοποιούν αυτοψία η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη συνοδευόμενη από την σύζυγο του Πρωθυπουργού, Μαρέβα Μητσοτάκη».

Η υπόθεση, λοιπόν, της «εξαφάνισης» των γκράφιτι από τα Αναφιώτικα και της  επιχείρησης «αισθητικής αποκατάστασης» στους δρόμους της Πλάκας συνέπεσε -όχι τυχαία- με την παρέμβαση της Μαρέβας Μητσοτάκη στο πολιτιστικό γίγνεσθαι της πόλης. Η τουριστικοποίηση της Πλάκας, ο εξωραϊσμός και η επιβολή μιας βίαιης «κανονικότητας» στον δημόσιο χώρο -όλα παραπέμπουν σε ένα μοντέλο «επιφανειακής αισθητικής» που προωθεί η ίδια.

Η επιχείρηση εξωραϊσμού έγινε, ασφαλώς, χωρίς προειδοποίηση, χωρίς διαβούλευση με φορείς του πολιτισμού, με αιχμηρή ρητορική περί «καθαρής Αθήνας», την εποχή που η Αθήνα ετοιμαζόταν για την τουριστική έκρηξη που ακολούθησε την πανδημία.

Η ταύτιση αισθητικής -τουρισμού- εξουσίας είχε έναν σαφή στόχο: την απόλυτη μετατροπή της Πλάκας από ζωντανό πολιτισμικό τοπίο σε «σκηνικό Airbnb». Η παρέμβαση της Μαρέβας Γκραμπόφσκι-Μητσοτάκη ήταν, στην περίπτωση αυτή έμμεση μεν, αλλά ισχυρή.

Αλλά όχι και χωρίς ένα ακόμη επίδικο, άμεσα συνδεόμενο με την οικονομία. Όπως διαβάζουμε στο ίδιο ρεπορτάζ: «Μετά την επίσκεψη-αυτοψία από κοινού με την Μαρέβα Μητσοτάκη, η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη συμφώνησε να γίνει μια Ομάδα Εργασίας ώστε οι συναρμόδιοι φορείς να διαμορφώσουν προτάσεις. Υπάρχουν σκέψεις για ξενώνες προσωπικοτήτων, συνεργασία με πανεπιστήμια αλλά ο δρόμος είναι μακρύς και τα δεδομένα περίπλοκα».

Μπορεί ο δρόμος να είναι μακρύς και στις τρεις υποθέσεις που εξετάσαμε, αλλά ποτέ δεν δείλιασε να τον περπατήσει όποιος και όποια «βλέπει μακριά» και έχει οράματα. Ειδικά όταν ασκεί παραθεσμική εξουσία, όταν έχει εξουσιοδότηση χωρίς εντολή, όταν μπορεί να δρα χωρίς λογοδοσία και να ασκεί επιρροή χωρίς να έχει ευθύνη. Και, ασφαλώς, όταν στο βάθος του δρόμου είναι ορατό το απτό κέρδος.

Μπορεί επίσης να δεδομένα να είναι περίπλοκα, αλλά στα δύσκολα είναι που αναδεικνύεται η ικανότητα και η αξιοσύνη των αρίστων. Η επιμονή και η υπομονή επιβραβεύονται. Όπως τώρα, που φαίνεται πως «ξαναζεσταίνονται» τα σχέδια για VIP ξενώνες φιλοξενίας, αν όχι ψηλά στα Αναφιώτικα -να μην ξεποδαριάζεται κι ο εκλεκτός καλεσμένος- πάντως στην περιοχή χαμηλότερα, πέριξ περί της Διονυσίου Αρεοπαγίτου.