Χρήστος Κάτσικας

Η ανακοίνωση του Κυριάκου Μητσοτάκη για την απαγόρευση πρόσβασης στα social media σε παιδιά κάτω των 15 ετών από την 1η Ιανουαρίου 2027 άνοιξε μια συζήτηση που δεν αφορά μόνο την τεχνολογία, αλλά τον ίδιο τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη νεανική βία, την ψυχική υγεία και τον ρόλο της πολιτείας.

Η πρόθεση είναι σαφής: προστασία. Μείωση του ψηφιακού εθισμού, περιορισμός των επιπτώσεων στην ψυχική υγεία, δημιουργία ενός πιο «ασφαλούς» περιβάλλοντος. Σε μια εποχή όπου οι οθόνες έχουν γίνει προέκταση της καθημερινότητας των παιδιών, η ανάγκη παρέμβασης μοιάζει εύλογη – ίσως και επιβεβλημένη.

Ωστόσο, το κρίσιμο ερώτημα παραμένει: αντιμετωπίζουμε την αιτία ή το σύμπτωμα;

Το στοίχημα πίσω από το «ψηφιακό φρένο» στους ανηλίκους

Σε κάθε νέο περιστατικό βίας μεταξύ ανηλίκων, η δημόσια συζήτηση μοιάζει να βρίσκει έναν εύκολο ένοχο: τα social media. Είναι σχεδόν ανακουφιστικό να πιστεύουμε ότι η αιτία είναι εξωτερική, τεχνολογική, άρα και –θεωρητικά– διαχειρίσιμη. Όμως η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη και, κυρίως, πιο ανησυχητική.

Η βία δεν γεννήθηκε στο διαδίκτυο. Υπήρχε ήδη – στα σχολεία, στις γειτονιές, στα σπίτια, στις σιωπές. Τα social media δεν τη δημιούργησαν· της έδωσαν, όμως, μια νέα σκηνή, έναν ενισχυτή, ένα πολλαπλασιαστή. Εκεί όπου κάποτε μια προσβολή έμενε σε τέσσερις τοίχους, σήμερα γίνεται δημόσιο θέαμα. Εκεί όπου μια σύγκρουση τελείωνε στο προαύλιο, τώρα συνεχίζεται αδιάκοπα, 24 ώρες το εικοσιτετράωρο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η τεχνολογία είναι αθώα. Σημαίνει όμως ότι είναι σύμπτωμα – όχι αιτία.

Η βία μεταξύ συνομηλίκων, ειδικά στην εφηβεία, είναι ένα φαινόμενο βαθιά ριζωμένο στην ανάγκη για αποδοχή, στην ανασφάλεια, στη διαμόρφωση ταυτότητας. Όταν αυτή η ήδη υπάρχουσα ένταση συναντά τα social media, τότε μετατρέπεται σε κάτι πιο σκληρό, πιο διαρκές, πιο αμείλικτο. Το ψηφιακό περιβάλλον δεν συγχωρεί εύκολα, δεν ξεχνά, δεν αφήνει περιθώρια διαφυγής.

Και εδώ αναδύεται μια λιγότερο συζητημένη πλευρά: η άνιση σχέση δύναμης. Τα παιδιά που είναι εξοικειωμένα με τα social media αποκτούν ένα νέο «όπλο» απέναντι σε εκείνα που δεν είναι. Η τεχνολογική επάρκεια μετατρέπεται σε κοινωνική ισχύ. Ένα βίντεο, μια ανάρτηση, ένα σχόλιο μπορεί να στιγματίσει, να απομονώσει, να διασύρει. Όχι στιγμιαία, αλλά διαρκώς.

Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, η απάντηση που συχνά προτείνεται είναι η απαγόρευση ή ο περιορισμός της πρόσβασης των ανηλίκων στα social media. Ακούγεται λογικό. Στην πράξη, όμως, είναι εξαιρετικά δύσκολο – αν όχι αδύνατο – να εφαρμοστεί αποτελεσματικά.

Πώς ελέγχεις έναν ψηφιακό χώρο που εκτείνεται παντού; Πώς επιβάλλεις περιορισμούς χωρίς να δημιουργείς παράλληλα μια κουλτούρα παραβίασης, κρυφών λογαριασμών και τεχνολογικής «αντίστασης»; Κάθε μέτρο που επιχειρεί να επιβληθεί «από πάνω», χωρίς κατανόηση της πραγματικότητας των παιδιών, κινδυνεύει να λειτουργήσει ως μπούμερανγκ. Να ενισχύσει, αντί να μειώσει, το πρόβλημα.

Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι να απομακρύνουμε τα παιδιά από την οθόνη, αλλά να κατανοήσουμε τι τα οδηγεί πίσω από αυτήν. Να δούμε τι κουβαλούν μαζί τους όταν συνδέονται: φόβους, θυμό, ανάγκη για αναγνώριση, μοναξιά.

Και εδώ η συζήτηση οφείλει να ανοίξει σοβαρά και τεκμηριωμένα. Δεν αρκούν οι πολιτικές διακηρύξεις ούτε οι αποσπασματικές νομοθετικές παρεμβάσεις. Όταν μιλάμε για ζητήματα που άπτονται της ψυχικής υγείας, της εφηβείας, της ταυτότητας, του ασυνείδητου, η προχειρότητα δεν είναι απλώς λάθος – είναι επικίνδυνη.

Χρειαζόμαστε μια συζήτηση που να βασίζεται σε δεδομένα, σε μακροχρόνιες μελέτες, σε συγκρίσεις διαφορετικών κοινωνιών και πολιτισμικών πλαισίων. Όχι σε εντυπώσεις, όχι σε φόβους, όχι σε πολιτικές σκοπιμότητες.

Η εμπειρία δείχνει ότι κάθε φορά που επιχειρείται να ρυθμιστεί νομοθετικά κάτι τόσο σύνθετο – είτε αφορά την ψυχική ανάπτυξη είτε τη σεξουαλική ταυτότητα είτε τη συμπεριφορά των ανηλίκων – χωρίς επαρκή γνώση, το αποτέλεσμα είναι προβληματικό. Και συχνά, οι συνέπειες δεν είναι άμεσα ορατές. Εμφανίζονται αργότερα, πιο ύπουλα, πιο βαθιά.

Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι «πώς θα περιορίσουμε τα social media», αλλά «πώς θα μειώσουμε τη βία που τα τροφοδοτεί». Πώς θα ενισχύσουμε τα σχολεία ώστε να λειτουργούν ως κοινότητες και όχι ως πεδία σύγκρουσης. Πώς θα στηρίξουμε τους εκπαιδευτικούς που καλούνται να διαχειριστούν καταστάσεις για τις οποίες δεν έχουν εκπαιδευτεί επαρκώς. Πώς θα δώσουμε στους γονείς εργαλεία κατανόησης και όχι απλώς οδηγίες ελέγχου.

Η απάντηση δεν είναι εύκολη. Είναι όμως σαφές ότι δεν βρίσκεται σε μια απλή απαγόρευση.

Γιατί, στο τέλος της ημέρας, τα παιδιά δεν γίνονται βίαια επειδή κρατούν ένα κινητό. Κρατούν το κινητό, φέρνοντας μαζί τους έναν κόσμο που ήδη τα πιέζει, τα πληγώνει ή τα μπερδεύει.

Και αν θέλουμε πραγματικά να αλλάξουμε κάτι, πρέπει να κοιτάξουμε αυτόν τον κόσμο κατάματα – όχι μόνο την οθόνη που τον αντανακλά.