Χρήστος Κάτσικας

Η εισαγωγή του «πολλαπλού βιβλίου» στην ελληνική εκπαίδευση παρουσιάστηκε ως μια μεταρρύθμιση με προοδευτικό πρόσημο. Περισσότερες επιλογές, πλουραλισμός στη γνώση, ενίσχυση της παιδαγωγικής ελευθερίας. Μια ιδέα που, σε θεωρητικό επίπεδο, δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί. Όμως η πραγματικότητα των σχολικών αιθουσών αρχίζει να αποκαλύπτει μια πιο σύνθετη εικόνα — και σε ορισμένες περιπτώσεις, μια βαθιά προβληματική.

Πίσω από τις διακηρύξεις για «πολυφωνία» και «επιλογές», ανοίγει μια βαθύτερη συζήτηση για το τι αλλάζει πραγματικά στην εκπαιδευτική καθημερινότητα – και για το ποιοι τελικά ωφελούνται.

Μια προσεκτική ανάγνωση της Υπουργικής Απόφασης αποκαλύπτει μια ουσιαστική μετατόπιση: φροντιστηριακοί φορείς και εκδοτικοί οργανισμοί που έως σήμερα δραστηριοποιούνταν κυρίως στον χώρο των βοηθημάτων αποκτούν πλέον θεσμική παρουσία μέσα στο ίδιο το δημόσιο εκπαιδευτικό σύστημα, μέσω της ένταξης τίτλων τους στο επίσημο Μητρώο Διδακτικών Βιβλίων. Πρόκειται για μια εξέλιξη που δεν αφορά μόνο το ποιος γράφει τα βιβλία, αλλά και το ποιος διαμορφώνει –έμμεσα ή άμεσα– το περιεχόμενο της γνώσης που φτάνει στην τάξη.

Τα ζητήματα δεν είναι πια αποσπασματικά. Αφορούν την ποιότητα, τη δεοντολογία και, τελικά, την ίδια τη φυσιογνωμία του σχολικού βιβλίου.

Όταν τα σχολικά εγχειρίδια δοκιμάζουν τα όρια της εκπαίδευσης

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά περιστατικά αφορά σχολικό εγχειρίδιο Άλγεβρας και Γεωμετρίας της Α΄ Λυκείου, που εκδόθηκε στο πλαίσιο του πολλαπλού βιβλίου από φροντιστηριακό οργανισμό, όπου εντοπίζεται ενεργός σύνδεσμος που οδηγεί απευθείας σε ιστοσελίδα φροντιστηρίου. Όχι σε ουδέτερο εκπαιδευτικό υλικό, όχι σε επιστημονική πηγή, αλλά σε έναν χώρο που προωθεί υπηρεσίες επί πληρωμή, με μηνύματα όπως «Εδώ αρχίζουν οι σπουδές σου» και αναφορές σε χιλιάδες επιτυχόντες.

Αυτό δεν είναι απλώς μια αβλεψία. Είναι ένα σαφές μήνυμα.

Όταν το ίδιο το σχολικό βιβλίο λειτουργεί ως «πύλη» προς ιδιωτικές υπηρεσίες, τότε το όριο ανάμεσα στη δημόσια εκπαίδευση και την αγορά θολώνει επικίνδυνα. Και όταν αυτό απευθύνεται σε ανήλικους μαθητές, το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα.

Γιατί το σχολικό βιβλίο δεν είναι ουδέτερο πεδίο. Είναι ο βασικός φορέας της δημόσιας εκπαιδευτικής πολιτικής. Δεν μπορεί να ενσωματώνει, έστω και έμμεσα, στοιχεία εμπορικής προβολής.

Αν αυτό αποτελεί το πρώτο επίπεδο προβληματισμού, το δεύτερο είναι ίσως ακόμη πιο ανησυχητικό.

Σε βιβλίο Ιστορίας της Γ΄ Γυμνασίου εντοπίζεται εικόνα που παραπέμπει ευθέως σε σκηνή εκτέλεσης, με εμφανή την κρεμάλα. Μια εικόνα με έντονο συμβολικό φορτίο, που συνδέεται με βία, τιμωρία και δημόσιο εξευτελισμό.

Η ερώτηση εδώ δεν είναι αν τέτοια γεγονότα ανήκουν στην ιστορική πραγματικότητα. Ανήκουν. Η ερώτηση είναι πώς παρουσιάζονται και σε ποιο πλαίσιο.

Σε ένα σχολικό εγχειρίδιο, η εικόνα δεν είναι διακοσμητική. Είναι φορέας νοήματος. Επηρεάζει, διαμορφώνει, εντυπώνει. Και όταν πρόκειται για μαθητές εφηβικής ηλικίας, η χρήση τέτοιων εικόνων απαιτεί εξαιρετική προσοχή, σαφή διδακτικό σκοπό και παιδαγωγική τεκμηρίωση.

Όταν αυτά απουσιάζουν, τότε η εικόνα παύει να είναι εργαλείο μάθησης και γίνεται στοιχείο εντυπωσιασμού — ή ακόμη χειρότερα, σοκ. Πολύ περισσότερο όταν απευθύνεται σε μαθητές που βρίσκονται ακόμη σε διαδικασία διαμόρφωσης της ιστορικής και κοινωνικής τους συνείδησης.

Σε ένα σχολικό εγχειρίδιο, η εικόνα δεν λειτουργεί απλώς ως συνοδευτικό στοιχείο. Είναι φορέας μηνυμάτων, συναισθημάτων και ερμηνειών.

Και εδώ τίθεται το κρίσιμο ερώτημα: ποιος ελέγχει και με ποια κριτήρια; Τα ερωτήματα που προκύπτουν είναι πλέον θεσμικά:

Ο ρόλος του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής είναι κομβικός στη διαδικασία αξιολόγησης και έγκρισης των σχολικών βιβλίων. Όταν, όμως, προκύπτουν τέτοια περιστατικά, η αξιοπιστία του μηχανισμού τίθεται υπό δοκιμασία.

Όταν τα σχολικά εγχειρίδια χωρίζουν αντί να ενώνουν!

Στην πράξη, για τον μαθητή, το βιβλίο θα παραμείνει ένα. Το βιβλίο που θα επιλεγεί από το σχολείο ή το τμήμα του. Πρόκειται για μια «πολλαπλή ηχώ» της ίδιας κυρίαρχης άποψης, με διαφορετική διατύπωση και διδακτικό σχεδιασμό. Η πολλαπλότητα δεν αφορά την καθημερινή εμπειρία του μαθητή, αλλά το επίπεδο της επιλογής. Το μόνο που αλλάζει είναι ότι κάθε σχολείο επιλέγει διαφορετικό εγχειρίδιο, βαφτίζοντας αυτή τη διαφοροποίηση «πολυφωνία». Αυτό σημαίνει ότι η διαφοροποίηση μεταφέρεται από το περιεχόμενο της διδασκαλίας στη δομή του ίδιου του σχολικού συστήματος.

Και εδώ αρχίζουν τα δύσκολα ερωτήματα.

Διότι όταν διαφορετικά σχολεία επιλέγουν διαφορετικά βιβλία, ανοίγει ο δρόμος για διαφοροποιήσεις στο επίπεδο γνώσεων, στο βάθος της ύλης, ακόμη και στη φιλοσοφία της διδασκαλίας. Σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα που ήδη χαρακτηρίζεται από ανισότητες –γεωγραφικές, κοινωνικές, οικονομικές– η εισαγωγή του «πολλαπλού βιβλίου» ενδέχεται να ενισχύσει αυτές τις διαφοροποιήσεις αντί να τις περιορίσει.