Χρήστος Κάτσικας

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αλλάξει ριζικά το σχολείο, όμως το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν μπορεί να διδάξει, αλλά αν μια εκπαίδευση χωρίς πραγματικό παιδαγωγό παραμένει τελικά εκπαίδευση

Ητεχνητή νοημοσύνη έχει ήδη εισέλθει δυναμικά στην εκπαίδευση και κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει σοβαρά ότι προσφέρει δυνατότητες οι οποίες μέχρι πριν από λίγα χρόνια έμοιαζαν σχεδόν αδιανόητες, καθώς μπορεί να προσαρμόζει το μαθησιακό υλικό στις ανάγκες κάθε παιδιού, να εντοπίζει γρήγορα αδυναμίες, να παρέχει άμεση ανατροφοδότηση, να διευκολύνει την πρόσβαση στη γνώση και να απαλλάσσει τον εκπαιδευτικό από ένα μέρος της γραφειοκρατικής και επαναλαμβανόμενης εργασίας.
 Άλλο όμως είναι η τεχνητή νοημοσύνη να λειτουργεί ως εργαλείο στα χέρια του εκπαιδευτικού και άλλο να επιχειρεί να καταλάβει τον ίδιο τον πυρήνα της διδασκαλίας, όπως συμβαίνει σε νέα εκπαιδευτικά μοντέλα τύπου Alpha School, όπου η βασική μάθηση μεταφέρεται σε προσαρμοστικά ψηφιακά συστήματα και ο παραδοσιακός δάσκαλος υποχωρεί σε έναν περισσότερο βοηθητικό ή καθοδηγητικό ρόλο. 

Η υπόσχεση είναι εντυπωσιακή: λιγότερες ώρες μαθημάτων, εξατομίκευση, αλγόριθμοι που γνωρίζουν πού δυσκολεύεται κάθε μαθητής και ταχύτερη κάλυψη της ύλης. Όμως η εκπαίδευση δεν είναι γραμμή παραγωγής και η μάθηση δεν μπορεί να μετριέται μόνο με το πόσο γρήγορα ένας μαθητής ολοκλήρωσε μια ενότητα. 

Η μάθηση δεν είναι αγώνας ταχύτητας 

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα αυτών των μοντέλων είναι ότι οι μαθητές μπορούν να μάθουν περισσότερα σε λιγότερο χρόνο, επειδή το σύστημα προσαρμόζει συνεχώς τη δυσκολία και αποφεύγει τις καθυστερήσεις της παραδοσιακής τάξης, όπου ο εκπαιδευτικός πρέπει να απευθύνεται ταυτόχρονα σε παιδιά με διαφορετικές ανάγκες και ρυθμούς. 

Εδώ, όμως, υπάρχει μια κρίσιμη σύγχυση, γιατί άλλο είναι να ολοκληρώνεις μια δραστηριότητα και άλλο να έχεις κατανοήσει πραγματικά το αντικείμενο, άλλο να δίνεις τη σωστή απάντηση και άλλο να μπορείς να εξηγήσεις γιατί είναι σωστή, ενώ η ουσιαστική μάθηση συχνά προϋποθέτει απορία, λάθος, καθυστέρηση, διαφωνία, επιστροφή στο ίδιο πρόβλημα και συζήτηση με άλλους ανθρώπους. 

Η βαθιά γνώση δεν οικοδομείται πάντα γρήγορα και δεν μπορεί να συμπυκνωθεί σε μια ακολουθία σωστών απαντήσεων, πόντων και ολοκληρωμένων επιπέδων. 

Όταν μετράμε τα πάντα, κινδυνεύουμε να χάσουμε τα σημαντικότερα 

Τα ψηφιακά συστήματα μπορούν να καταγράφουν σχεδόν τα πάντα, από τον χρόνο απόκρισης και τη συχνότητα των λαθών μέχρι την ταχύτητα προόδου και το επίπεδο δυσκολίας στο οποίο κινείται κάθε μαθητής, όμως ακριβώς αυτή η δυνατότητα δημιουργεί τον πειρασμό να θεωρήσουμε σημαντικό μόνο ό,τι μπορεί να μετατραπεί σε δεδομένο. 

Πώς καταγράφεται η στιγμή κατά την οποία ένας μαθητής αλλάζει γνώμη επειδή άκουσε το επιχείρημα ενός συμμαθητή του, πώς μετριέται η περιέργεια, πόσους «πόντους» αξίζει μια πραγματικά καλή ερώτηση και σε ποιο διάγραμμα αποτυπώνεται η δημιουργικότητα, η αμφιβολία, η συνεργασία ή η σχέση εμπιστοσύνης με έναν εκπαιδευτικό; 

Όσο περισσότερο η εκπαίδευση μετατρέπεται σε σύνολο δεικτών, τόσο μεγαλύτερος γίνεται ο κίνδυνος να εξαφανίζονται από το οπτικό μας πεδίο όλα εκείνα που δύσκολα χωρούν σε μια βάση δεδομένων. 

Από μαθητής, χρήστης μιας πλατφόρμας 

Σε ένα πλήρως ψηφιοποιημένο περιβάλλον υπάρχει επίσης ο κίνδυνος το παιδί να αντιμετωπίζεται λιγότερο ως μαθητής και περισσότερο ως χρήστης, ο οποίος λαμβάνει περιεχόμενο, ολοκληρώνει δραστηριότητες, περνά επίπεδα και επιβραβεύεται όταν φτάνει στον επόμενο στόχο. 

Ο μαθητής, όμως, δεν είναι απλώς καταναλωτής γνώσης, αλλά μέλος μιας κοινότητας όπου καλείται να διαφωνήσει, να αποτύχει μπροστά στους άλλους, να ακούσει, να περιμένει τη σειρά του, να συνεργαστεί, να διαχειριστεί τη διαφορετικότητα και πολλές φορές να ανακαλύψει ότι η σκέψη ενός άλλου ανθρώπου μπορεί να αλλάξει τη δική του. 

Αυτές οι πλευρές της εκπαίδευσης δεν μεταφέρονται εύκολα σε μια οθόνη. 

Τι απομένει από τον δάσκαλο; 

Σε ορισμένα από τα νέα μοντέλα ο εκπαιδευτικός μετατρέπεται σε «guide», δηλαδή σε καθοδηγητή που βρίσκεται στον χώρο αλλά δεν έχει πλέον την κεντρική ευθύνη για την οικοδόμηση της γνώσης, και αυτή δεν είναι απλώς μια αλλαγή τίτλου αλλά μια βαθιά μεταβολή της ίδιας της φιλοσοφίας του σχολείου. 

Ο δάσκαλος δεν είναι απλώς ο άνθρωπος που μεταφέρει πληροφορίες, γιατί αν ήταν μόνο αυτό, πράγματι ένας αλγόριθμος θα μπορούσε να τον αντικαταστήσει αρκετά εύκολα. Είναι εκείνος που αντιλαμβάνεται ότι ένας μαθητής έδωσε σωστή απάντηση χωρίς να έχει καταλάβει, που αλλάζει το μάθημα επειδή βλέπει ότι η τάξη έχει χαθεί, που σταματά για να εξηγήσει κάτι το οποίο δεν υπήρχε στο αρχικό σχέδιο και που γνωρίζει πότε πρέπει να επιμείνει και πότε να αφήσει χώρο. 

Αυτή η παιδαγωγική κρίση δεν μεταφράζεται εύκολα σε κώδικα. 

Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι «τεχνολογία ή δάσκαλος» 

Χρειάζεται επίσης προσοχή όταν καινοτόμα ιδιωτικά σχολεία συγκρίνουν τις επιδόσεις των μαθητών τους με τον μέσο όρο ενός ολόκληρου δημόσιου συστήματος, καθώς οι μαθητές τους συχνά προέρχονται από οικογένειες με περισσότερους οικονομικούς και μορφωτικούς πόρους, καλύτερη πρόσβαση σε τεχνολογία και ισχυρότερη εξωσχολική υποστήριξη, γεγονός που δυσκολεύει τις απλουστευτικές συγκρίσεις και απαιτεί ανεξάρτητη αξιολόγηση πριν εξαχθούν μεγάλα συμπεράσματα για την αποτελεσματικότητα του μοντέλου. 

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά ισχυρός σύμμαχος του εκπαιδευτικού, προσφέροντας καλύτερη εξατομίκευση, γρήγορη ανατροφοδότηση, εντοπισμό δυσκολιών και σημαντική εξοικονόμηση χρόνου, ώστε ο ίδιος να μπορεί να ασχολείται περισσότερο με εκείνο που καμία μηχανή δεν κάνει πραγματικά καλά: τη σχέση με τον μαθητή. 

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η τεχνολογία δεν παρουσιάζεται ως εργαλείο που ενισχύει τον δάσκαλο αλλά ως μηχανισμός που μπορεί να τον καταστήσει περιττό. 

Γιατί το σχολείο δεν είναι εφαρμογή και ο μαθητής δεν είναι χρήστης. 

Είναι ένας χώρος όπου διαφορετικοί άνθρωποι συνυπάρχουν, διαφωνούν, συνεργάζονται, αποτυγχάνουν και ξαναπροσπαθούν μαζί, και αν αυτή η διαδικασία αντικατασταθεί από εξατομικευμένες διαδρομές μπροστά σε οθόνες, ίσως αποκτήσουμε ένα αποτελεσματικό σύστημα παράδοσης περιεχομένου, αλλά όχι απαραίτητα ένα καλύτερο σχολείο. 

Η πραγματική καινοτομία, επομένως, δεν θα βρίσκεται στη στιγμή που ο αλγόριθμος θα πάρει τη θέση του δασκάλου, αλλά στη στιγμή που θα καταφέρουμε να χρησιμοποιήσουμε την τεχνολογία για να κάνουμε τον δάσκαλο ακόμη πιο ουσιαστικό εκεί όπου πραγματικά χρειάζεται: στην κρίση, στη σχέση, στην κατανόηση, στην ευθύνη και στην ανθρώπινη παρουσία. 

Γιατί το μεγάλο ερώτημα της εποχής της τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι αν οι μηχανές μπορούν να διδάξουν. 

Είναι αν ένα σχολείο που θα μπορεί κάποτε να λειτουργεί χωρίς δασκάλους θα εξακολουθεί να είναι σχολείο.