Το “σχολείο του αυτόφωρου” ή όταν το κράτος μεταφέρει ευθύνες και αδυναμίες του συστήματος στο πρόσωπο του εκπαιδευτικού

Χρήστος Κάτσικας

Υπάρχει μια στιγμή που δεν περιγράφεται εύκολα σε κανένα αναλυτικό πρόγραμμα: το κουδούνι χτυπά, οι μαθητές μπαίνουν για μάθημα — και στην αυλή ή στον διάδρομο εμφανίζεται περιπολικό. Κάποιες φορές δεν έρχεται «για ασφάλεια», αλλά για να πάρει έναν εκπαιδευτικό ή έναν διευθυντή. Όχι ύστερα από πολύμηνη έρευνα. Όχι μετά από θεσμική διερεύνηση. Αλλά με τη λογική του εδώ και τώρα: μήνυση, αυτόφωρο, σύλληψη.

Το νέο αυτό μοτίβο —η μεταφορά σχολικών περιστατικών στη σφαίρα του ποινικού δικαίου με ταχύτητα που θυμίζει “fast track”— δεν είναι μία υπόθεση. Είναι ένα κλίμα. Και όσο παγιώνεται, τόσο μεταμορφώνει το σχολείο: από κοινότητα μάθησης σε χώρο διαρκούς νομικής ανασφάλειας.

Δεν πρόκειται για μεμονωμένες «ακραίες ιστορίες». Πίσω από κάθε περιστατικό διακρίνεται ένας νέος μηχανισμός που χτίζεται σιωπηλά: η μεταφορά της σχολικής καθημερινότητας από το πεδίο της παιδαγωγικής στο πεδίο του ποινικού δικαίου. Κι όταν αυτό συμβαίνει, το σχολείο παύει να είναι χώρος εμπιστοσύνης — γίνεται πεδίο φόβου.

Μόλις χθες σε γυμνάσιο της Νέας Ιωνίας Αττικής, έπειτα από έντονη λεκτική αντιπαράθεση γονέα με την Διευθύντρια, ο γονέας κάλεσε την αστυνομία και ακολούθησε σύλληψη εντός σχολείου με αυτόφωρο. Το περιστατικό ανέδειξε ένα νέο, επικίνδυνο δεδομένο: διοικητικές αποφάσεις σχολείου μπορούν να εξελιχθούν σε “αστυνομικό επεισόδιο” μέσα σε λίγα λεπτά.

Από το προαύλιο… στο Αστυνομικό Τμήμα

Τα περιστατικά που έχουν δει το φως της δημοσιότητας, σχηματίζουν μια ανησυχητική αλυσίδα. Διαφέρουν ως προς το “συμβάν”, όμως μοιάζουν ως προς την κατάληξη: η αστυνομία εισέρχεται στο σχολείο και ο εκπαιδευτικός μετατρέπεται σε ύποπτο ή σε κρατούμενο.

Ηγουμενίτσα: σύλληψη εκπαιδευτικού “εφημερίας”

Σε σοβαρό επεισόδιο ενδοσχολικής βίας στο 1ο Λύκειο Ηγουμενίτσας, με τραυματισμένο μαθητή που μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο, συνελήφθησαν οι εμπλεκόμενοι μαθητές. Όμως συνελήφθη και εκπαιδευτικός που είχε καθήκοντα επιτήρησης στο προαύλιο, με κατηγορία παραμέλησης εποπτείας ανηλίκων, πριν τελικά αφεθεί ελεύθερη με εντολή εισαγγελέα.
Το συμβολικό βάρος, ωστόσο, έμεινε: όταν ξεσπά βία, η ευθύνη “κυλά” προς τα κάτω — και συχνά σταματά στον εκπαιδευτικό.

Ιωάννινα: καθηγητής συνοδός στο αυτόφωρο επειδή μαθητές πήραν αλκοόλ

Σε σχολική εκδρομή, στο πλαίσιο ελέγχων για την προστασία ανηλίκων από αλκοόλ, συνελήφθη όχι μόνο ο υπεύθυνος καταστήματος που πούλησε ποτά, αλλά και ο συνοδός καθηγητής.
Εδώ η εποπτεία αντιμετωπίζεται σαν απόλυτη ευθύνη, λες και ο εκπαιδευτικός μπορεί να είναι πανταχού παρών και παντογνώστης, χωρίς ανθρώπινα όρια.

Αρτέμιδα–Μαρκόπουλο: σύλληψη μέσα στο σχολείο μετά από καταγγελία μαθητή

Σε άλλη περίπτωση, καταγράφεται είσοδος αστυνομικών δυνάμεων σε σχολείο κατά τη διάρκεια λειτουργίας του και σύλληψη εκπαιδευτικού με αυτόφωρη διαδικασία, μετά από καταγγελία ανήλικου μαθητή για επεισόδιο που προηγήθηκε την προηγούμενη ημέρα. Η πολύωρη παρουσία αστυνομικών στον χώρο δημιούργησε κλίμα φόβου στην εκπαιδευτική κοινότητα, ενώ ακολούθησαν κινητοποιήσεις αλληλεγγύης.

Κρήτη: δίωξη διευθυντή επειδή μάλωσαν δύο μαθητές

Σε μεγάλο ΕΠΑΛ της Κρήτης, διευθυντής διώκεται μετά από περιστατικό λεκτικής διένεξης και χειροδικίας μεταξύ δύο μαθητών στο διάλειμμα — διάρκειας λίγων δευτερολέπτων.
Οι καθηγητές υπερασπίζονται τον διευθυντή, υπογραμμίζοντας πως το επεισόδιο συνέβη σε ώρα κενού, που προέκυψε από ελλείψεις εκπαιδευτικών και προσωπικού. Δηλαδή: το κράτος αφήνει κενά — και όταν το κενό γεννήσει πρόβλημα, η ευθύνη “επιστρέφει” στο σχολείο.

Ρόδος: το σχολείο στη δίνη οικογενειακής διαμάχης

Σε άλλη περίπτωση, δύο εκπαιδευτικοί οδηγήθηκαν κρατούμενοι με αυτόφωρη διαδικασία έπειτα από μήνυση γονέα που —σύμφωνα με αναφορές— βρισκόταν σε διένεξη με τη σύζυγό του για την επιμέλεια.
Το σχολείο, αντί να προστατεύεται θεσμικά, μετατρέπεται σε χώρο εκτόνωσης κοινωνικών συγκρούσεων που κανονικά απαιτούν κοινωνικές υπηρεσίες, ψυχολόγους και δομές υποστήριξης.

Τι ενώνει αυτές τις ιστορίες

Δεν είναι ίδιες οι υποθέσεις. Ίδιος είναι ο μηχανισμός:

1. Συμβάν σχολικής ζωής (καβγάς, εκδρομή, βία, ένταση με γονέα)

2. Μηνυτήρια κίνηση/κλήση στην αστυνομία

3. Αυτόφωρο ή προσαγωγή

4. Δημόσια απονομιμοποίηση του ρόλου (μπροστά σε μαθητές/κοινότητα)

5. Μετατόπιση ευθύνης: από τις ελλείψεις, τη θεσμική ανεπάρκεια, την πρόληψη → στον εκπαιδευτικό/διευθυντή

Κάπως έτσι η παιδαγωγική πράξη παύει να είναι πράξη εμπιστοσύνης και γίνεται πράξη “ρίσκου”.

Αυτόφωρο στο σχολείο: Πού τελειώνει η προστασία και πού αρχίζει η διαπόμπευση

Η αυτόφωρη διαδικασία είναι ένα αυστηρό εργαλείο της ποινικής νομοθεσίας, σχεδιασμένο για περιπτώσεις όπου το αδίκημα τελείται ή μόλις τελέστηκε.
Στην πράξη, όμως, όταν μεταφέρεται μέσα στον σχολικό χώρο:

• προκαλεί δημόσια διαπόμπευση εκπαιδευτικών μπροστά σε μαθητές,

• παράγει κλίμα φόβου στην κοινότητα,

• λειτουργεί ως μηχανισμός πίεσης (και όχι μόνο ως απονομή δικαιοσύνης),

• δημιουργεί παιδαγωγική ζημιά που δεν “αναιρείται” ούτε με αθώωση.

Κρίσιμο ερώτημα:
Μπορεί ένα σχολείο να λειτουργεί παιδαγωγικά, όταν η διαχείριση κρίσεων αντιμετωπίζεται ως ποινικό αδίκημα;

Το κοινό νήμα: “μεταφορά ευθύνης”

Σε όλες τις υποθέσεις υπάρχει ένας πυρήνας: το κράτος μεταφέρει ευθύνες και αδυναμίες του συστήματος στο πρόσωπο του εκπαιδευτικού.

Όταν υπάρχουν ελλείψεις, μεγάλα τμήματα, απουσία σχολικών φυλάκων, ανεπαρκείς ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί, το σχολείο λειτουργεί στο όριο. Και όταν το όριο σπάσει, δεν αναζητείται η ευθύνη της πολιτείας, αλλά ο πιο εύκολος ένοχος.

Οι συνέπειες: η παιδαγωγική “παγώνει”

Η συχνή απειλή καταγγελίας και αυτόφωρου οδηγεί:

• σε εκπαιδευτικούς που διστάζουν να παρέμβουν σε περιστατικά,

• σε αποφυγή εκδρομών και δράσεων (για να μη “φορτωθούν” ευθύνη),

• σε σχολεία που λειτουργούν με άμυνα και φόβο, όχι με εμπιστοσύνη.

Κι αυτό είναι το πιο οδυνηρό: η παιδαγωγική σχέση —το θεμέλιο του σχολείου— αρχίζει να ραγίζει.