Χρήστος Κάτσικας

Μπορεί ένα παιδί να μένει κυριολεκτικά δίπλα από ένα δημοτικό σχολείο, να βλέπει κάθε πρωί την αυλή του από το σπίτι του και παρ’ όλα αυτά να πληροφορείται η οικογένειά του ότι δεν μπορεί να φοιτήσει εκεί, επειδή η εγγραφή του θα αύξανε τον αριθμό των μαθητών και θα μπορούσε να οδηγήσει στο «σπάσιμο» του υπάρχοντος τμήματος.

Ακούγεται παράλογο, όμως δεν αποτελεί υποθετικό παράδειγμα αλλά μια πραγματικότητα που ήρθε αυτές τις ημέρες στο φως στη Λάρισα και αποκαλύπτει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο τι μπορεί να συμβεί όταν η εκπαιδευτική διοίκηση αρχίζει να αντιμετωπίζει τα σχολεία περισσότερο ως πίνακες αριθμών και λιγότερο ως κοινότητες παιδιών.

Η υπόθεση αφορά το 18ο Δημοτικό Σχολείο Λάρισας, στη συνοικία των Ηπειρώτικων, όπου, σύμφωνα με όσα κατήγγειλε ο πρόεδρος του Συλλόγου Δασκάλων Νομού Λάρισας Δημήτρης Παπαποστόλου, επικαλούμενος σχετική ανάρτηση του αιρετού του ΠΥΣΠΕ Λάρισας Ιωάννη Λέτσιου, μια οικογένεια κατοικεί στην οδό Φασούλα 20, ενώ το σχολείο βρίσκεται στην οδό Φασούλα 18.

Δηλαδή το παιδί μένει ουσιαστικά δίπλα στο σχολείο.

Κι όμως, η εγγραφή του εκεί δεν γίνεται δεκτή, επειδή το τμήμα αριθμεί ήδη 25 μαθητές και η προσθήκη ενός ακόμη θα μπορούσε να οδηγήσει στη δημιουργία δεύτερου τμήματος, με αποτέλεσμα, σύμφωνα με την ίδια καταγγελία, ο μαθητής να κατευθύνεται σε σχολείο της Νεάπολης, δηλαδή σε άλλη συνοικία της πόλης.

Και κάπου εδώ η διοικητική αριθμητική αρχίζει να συγκρούεται όχι μόνο με την παιδαγωγική, αλλά και με την κοινή λογική.
 

Για να μη δημιουργηθεί άλλο τμήμα, μετακινείται το παιδί

Η λογική φαίνεται απλή στα υπηρεσιακά έγγραφα: υπάρχουν 25 μαθητές, έρχεται ένας ακόμη, η παρουσία του μπορεί να αλλάξει τα αριθμητικά δεδομένα του τμήματος και να δημιουργήσει ανάγκη για δεύτερη τάξη, περισσότερες διδακτικές ώρες και ενδεχομένως πρόσθετο εκπαιδευτικό προσωπικό.

Άρα, αντί να «σπάσει» το τμήμα, μετακινείται ο μαθητής.

Μόνο που ο λεγόμενος «26ος μαθητής» δεν είναι ένας αριθμός στο Excel της διοίκησης, αλλά ένα παιδί με συγκεκριμένο σπίτι, οικογένεια, καθημερινό πρόγραμμα, φίλους και δεσμούς με τη γειτονιά του, και η απόφαση να φοιτήσει αλλού σημαίνει πραγματικές συνέπειες για τη ζωή του.

Μπορεί να σημαίνει καθημερινή μετακίνηση με αυτοκίνητο αντί για λίγα λεπτά περπάτημα, ανάγκη συνοδείας από γονέα, διαφορετικό ωράριο για μια ολόκληρη οικογένεια και απομάκρυνση του παιδιού από τους συνομηλίκους της γειτονιάς του.

Όλα αυτά όχι επειδή το κοντινό σχολείο δεν υπάρχει, αλλά επειδή υπάρχει και δεν πρέπει να ανοίξει ακόμη ένα τμήμα.

Στο ίδιο κάδρο και το 14ο Δημοτικό

Η περίπτωση του 18ου Δημοτικού δεν είναι η μόνη που καταγγέλλεται στη Λάρισα.

Ο Δημήτρης Παπαποστόλου αναφέρεται και στο 14ο Δημοτικό Σχολείο, όπου, σύμφωνα με όσα υποστηρίζει, η Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης προχωρά σε συνένωση τμήματος για διαφορά μόλις ενός μαθητή, παρότι το συγκεκριμένο τμήμα λειτουργούσε χωρισμένο επί τρία συνεχόμενα χρόνια.

Ο πρόεδρος του Συλλόγου Δασκάλων χαρακτηρίζει την απόφαση «πέρα για πέρα αντιπαιδαγωγική», ενώ στρέφει την κριτική του προς τη Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Λάρισας και εκτιμά ότι οι αποφάσεις αυτές έχουν και τη σύμφωνη γνώμη της Περιφερειακής Διεύθυνσης Εκπαίδευσης Θεσσαλίας.

Οι δύο περιπτώσεις έχουν διαφορετικές λεπτομέρειες, αλλά αποτυπώνουν την ίδια αντίληψη: το βασικό ζητούμενο γίνεται να παραμείνει όσο το δυνατόν μικρότερος ο αριθμός των τμημάτων και όχι να διαμορφωθούν οι καλύτερες δυνατές συνθήκες για τα παιδιά που φοιτούν σε αυτά.
 

Το σχολείο της γειτονιάς χάνει το νόημά του

Η έννοια του σχολείου της γειτονιάς δεν είναι απλώς μια γεωγραφική διευκόλυνση.

Ιδιαίτερα στο Δημοτικό σημαίνει ότι το παιδί μπορεί να πηγαίνει με τα πόδια, ότι οι φίλοι του ζουν στην ίδια περιοχή, ότι δημιουργούνται δεσμοί ανάμεσα στις οικογένειες και στο σχολείο και ότι η σχολική μονάδα αποτελεί οργανικό κομμάτι της τοπικής κοινότητας.

Όταν όμως κυριαρχεί η λογική της αποφυγής δημιουργίας νέων τμημάτων, μπορεί να εμφανίζονται παράδοξες καταστάσεις στις οποίες ένας μαθητής δεν επιτρέπεται να φοιτήσει σε ένα σχολείο που βρίσκεται λίγα μέτρα από το σπίτι του και υποχρεώνεται να πηγαίνει σε άλλη συνοικία.

Για μια οικογένεια χωρίς αυτοκίνητο, για έναν εργαζόμενο γονέα που αρχίζει νωρίς τη δουλειά του, για μια μονογονεϊκή οικογένεια ή για γονείς που έχουν δύο και τρία παιδιά σε διαφορετικές σχολικές μονάδες, η απόφαση αυτή δεν αποτελεί μια μικρή διοικητική μεταβολή.

Μπορεί να αλλάξει ολόκληρη την καθημερινότητα.

Γιατί θεωρούμε πρόβλημα το «σπάσιμο» ενός 25αριού;

Υπάρχει όμως και ένα ακόμη πιο ουσιαστικό ερώτημα: γιατί η δημιουργία ενός επιπλέον τμήματος αντιμετωπίζεται εξαρχής ως κάτι που πρέπει να αποτραπεί;

Ένα τμήμα με 25 μαθητές μπορεί διοικητικά να θεωρείται απολύτως κανονικό, παιδαγωγικά όμως σημαίνει έναν εκπαιδευτικό απέναντι σε 25 διαφορετικά παιδιά, με διαφορετικούς χαρακτήρες, ρυθμούς μάθησης, ανάγκες και δυσκολίες, μέσα σε μια διδακτική ώρα 45 λεπτών.

Σε μια τέτοια τάξη υπάρχει το παιδί που χρειάζεται δεύτερη εξήγηση, εκείνο που αντιμετωπίζει μαθησιακές δυσκολίες, ο μαθητής που δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί, εκείνος που προχωρά γρηγορότερα και το ήσυχο παιδί στο τελευταίο θρανίο που μπορεί να περάσει ολόκληρη την ώρα χωρίς κανείς να αντιληφθεί ότι έχει χάσει το νήμα του μαθήματος.

Αν το τμήμα γίνει μικρότερο, ο δάσκαλος κερδίζει χρόνο.

Χρόνο να πλησιάσει τον μαθητή.

Να ακούσει την απορία.

Να εντοπίσει μια δυσκολία πριν γίνει μαθησιακό κενό.

Να οργανώσει καλύτερα ομάδες.

Να επικοινωνήσει πραγματικά με τα παιδιά.

Το «σπάσιμο» ενός 25αριού τμήματος, λοιπόν, δεν είναι από παιδαγωγική άποψη πρόβλημα.

Μπορεί να είναι ευκαιρία.
 

Το δημογραφικό να μη γίνει άλλοθι για λιγότερα τμήματα

Η συζήτηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία ο μαθητικός πληθυσμός μειώνεται λόγω του δημογραφικού προβλήματος.

Θα περίμενε κανείς ότι αυτή η εξέλιξη, όσο αρνητική και αν είναι για τη χώρα, θα μπορούσε τουλάχιστον μέσα στο σχολείο να μετατραπεί σε μια ευκαιρία για μικρότερες τάξεις, περισσότερη εξατομικευμένη διδασκαλία και καλύτερες συνθήκες μάθησης.

Αντί γι’ αυτό υπάρχει ο κίνδυνος το δημογραφικό να χρησιμοποιηθεί για να γίνει ακριβώς το αντίθετο: να κλείνουν τμήματα, να γίνονται συγχωνεύσεις και να αντιμετωπίζεται κάθε δυνατότητα δημιουργίας μικρότερης τάξης ως περιττό κόστος.

Όμως το δημόσιο σχολείο δεν μπορεί να λειτουργεί με μοναδικό κριτήριο το πόσους μαθητές μπορεί να χωρέσει μια αίθουσα χωρίς να ξεπεραστεί το ανώτατο αριθμητικό όριο.

Η εκπαίδευση δεν είναι άσκηση μέγιστης πληρότητας.

Πίσω από κάθε αριθμό υπάρχει ένα παιδί

Η περίπτωση της Λάρισας είναι χαρακτηριστική ακριβώς επειδή συμπυκνώνει όλη την αντίφαση σε δύο διευθύνσεις.

Φασούλα 18: το σχολείο.

Φασούλα 20: το σπίτι του παιδιού.

Κι όμως ανάμεσα στα δύο μπορεί να παρεμβάλλεται μια διοικητική απόφαση που στέλνει τον μαθητή σε άλλη συνοικία επειδή η εγγραφή του θα μπορούσε να «σπάσει» το 25άρι τμήμα.

Τότε το πραγματικό ερώτημα δεν είναι πλέον αν εφαρμόστηκε σωστά μια εγκύκλιος ή ένας αριθμητικός κανόνας.

Είναι αν ο κανόνας αυτός υπηρετεί ακόμη τον λόγο για τον οποίο υπάρχει το σχολείο.

Γιατί πίσω από κάθε «26ο μαθητή» υπάρχει ένα παιδί και πίσω από κάθε τμήμα που δεν «σπάει» υπάρχει ενδεχομένως μια τάξη που παραμένει πιο γεμάτη, ένας εκπαιδευτικός που έχει λιγότερο χρόνο για κάθε μαθητή και μια οικογένεια που επιβαρύνεται με μετακινήσεις που θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί.

Η δημόσια εκπαίδευση δεν υπάρχει για να λειτουργεί με τα λιγότερα δυνατά τμήματα. Υπάρχει για να προσφέρει τις καλύτερες δυνατές συνθήκες στα παιδιά.

Και όταν ένα παιδί περνά κάθε πρωί μπροστά από το σχολείο που βρίσκεται δίπλα στο σπίτι του για να πάει σε κάποιο άλλο, μόνο και μόνο επειδή «δεν πρέπει να σπάσει το τμήμα», τότε η λογιστική έχει αρχίσει να κερδίζει την παιδαγωγική.