Χρήστος Κάτσικας

Το πρόσφατο άρθρο του Τάκη Θεοδωρόπουλου  «Η διάλυση της σχολικής τάξης» πατά πάνω σε ένα υπαρκτό αίσθημα: ότι το σχολείο δυσκολεύεται. Ότι η καθημερινότητα στην τάξη έχει γίνει πιο απαιτητική, πιο ασταθής, πιο σύνθετη.

Ότι η πειθαρχία έχει χαλαρώσει, ότι ο ρόλος του εκπαιδευτικού αμφισβητείται, ότι η τάξη δυσκολεύεται να λειτουργήσει. Είναι μια αγωνία που συμμερίζονται πολλοί εκπαιδευτικοί.

Όμως, η εξήγηση που προτείνει –η «χαμένη πειθαρχία» της Μεταπολίτευσης– δεν φωτίζει το πρόβλημα. Το απλοποιεί επικίνδυνα.

Και ίσως το μετατοπίζει εκεί που βολεύει.

Η πειθαρχία ως μύθος και ως εργαλείο

Στον πυρήνα του άρθρου βρίσκεται μια σχεδόν νοσταλγική εικόνα: ο καθηγητής ως αυθεντία, η τάξη ως χώρος ιεραρχίας, ο μαθητής που «σέβεται και φοβάται».

Αλλά ας είμαστε ειλικρινείς: η εκπαίδευση δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω στον φόβο. Ο φόβος μπορεί να επιβάλλει σιωπή – δεν καλλιεργεί γνώση.

Η σύγχρονη παιδαγωγική, η κοινωνική ψυχολογία, η εμπειρία της τάξης δείχνουν κάτι πολύ πιο σύνθετο: η μάθηση προκύπτει μέσα από σχέση, εμπιστοσύνη και συμμετοχή.

Η «τάξη» δεν είναι απλώς πειθαρχία. Είναι ισορροπία.

Η Μεταπολίτευση ως αποδιοπομπαίος τράγος

Ο συγγραφέας αποδίδει τη «διάλυση» της τάξης στη Μεταπολίτευση, παρουσιάζοντάς την περίπου ως μια εποχή όπου η ελευθερία παρεξηγήθηκε και η πειθαρχία εξορίστηκε.

Πρόκειται για μια αφήγηση που επαναλαμβάνεται συχνά τα τελευταία χρόνια. Μόνο που αγνοεί κάτι βασικό: η Μεταπολίτευση δεν αποδόμησε απλώς την αυθεντία. Αποκατέστησε τη δημοκρατία.

Και μαζί της, την ιδέα ότι ο μαθητής δεν είναι παθητικός δέκτης, αλλά ενεργός συμμετέχων.

Το να συνδέεται αυτή η εξέλιξη με την «παρακμή» της εκπαίδευσης είναι τουλάχιστον προβληματικό. Γιατί υπονοεί ότι η δημοκρατία μέσα στην τάξη είναι εμπόδιο – όχι προϋπόθεση.

Η κατάργηση της καθαρεύουσας, για παράδειγμα, δεν ήταν «χαλάρωση». Ήταν μια βαθιά κοινωνική τομή που έφερε τη γλώσσα πιο κοντά στους μαθητές. Άλλωστε, η καθαρεύουσα δεν ήταν ποτέ η ζωντανή γλώσσα της κοινωνίας – όποιος ζητούσε «άρτον» στο φούρνο, αντιμετωπιζόταν ως παράδοξος, όχι ως πρότυπο.

Η εκπαίδευση δεν έχασε ποιότητα επειδή έγινε πιο προσβάσιμη. Αντίθετα, το ερώτημα είναι αν στηρίχθηκε ποτέ επαρκώς αυτή η μετάβαση.

Η παρεξήγηση της θεωρίας του Μπουρντιέ

Εξίσου προβληματική είναι η αναφορά στη θεωρία της αναπαραγωγής του Pierre Bourdieu.

Η θεωρία αυτή δεν υποστηρίζει ότι το σχολείο «εξαπατά» τους μαθητές. Δεν λέει ότι το Πυθαγόρειο θεώρημα διδάσκεται για να «ρίχνει στάχτη στα μάτια».

Λέει κάτι πολύ πιο ουσιαστικό: ότι ο τρόπος και ο χρόνος διδασκαλίας ευνοούν μαθητές που ήδη διαθέτουν το «μορφωτικό κεφάλαιο» της μεσαίας τάξης. Ότι το σχολείο, συχνά άθελά του, αναπαράγει κοινωνικές ανισότητες.

Αυτή η ανάλυση δεν είναι ιδεοληψία. Είναι εργαλείο κατανόησης.

Η πραγματική κρίση της τάξης

Το να αποδίδεται η σημερινή κατάσταση σε «ήσσονα προσπάθεια» είναι μια εύκολη εξήγηση. Αλλά η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.

Η σχολική τάξη σήμερα πιέζεται από:

• την υπερφόρτωση των εκπαιδευτικών με διοικητικά καθήκοντα,

• την απαξίωση του επαγγέλματος,

• την ανασφάλεια και τις συνεχείς μετακινήσεις,

• την ένταση των κοινωνικών ανισοτήτων,

• την αλλαγή στις οικογενειακές και κοινωνικές δομές,

• τον ανταγωνισμό με νέες μορφές γνώσης και πληροφορίας.

Δεν είναι η ελευθερία που αποδυνάμωσε την τάξη. Είναι η εγκατάλειψη.

Η βολική νοσταλγία

Η νοσταλγία για ένα σχολείο «τάξης και πειθαρχίας» συχνά κρύβει κάτι βαθύτερο: την επιθυμία για μια κοινωνία όπου η εξουσία δεν αμφισβητείται.

Αλλά ένα σχολείο χωρίς αμφισβήτηση δεν είναι ισχυρότερο. Είναι πιο φτωχό.

Η κριτική σκέψη δεν γεννιέται στη σιωπή. Γεννιέται στη διαφωνία.

Και αυτό είναι ίσως το πιο δύσκολο να αποδεχθούμε.

Το πραγματικό διακύβευμα

Η κρίση της εκπαίδευσης είναι πραγματική. Αλλά δεν θα λυθεί με επιστροφή σε ένα ιδεατό παρελθόν που, στην πραγματικότητα, δεν υπήρξε ποτέ όπως περιγράφεται.

Το ερώτημα δεν είναι αν θα «επανέλθει η πειθαρχία». Είναι πώς θα δημιουργηθεί ένα σχολείο που:

• θα στηρίζει τους εκπαιδευτικούς,

• θα μειώνει τις ανισότητες,

• θα δίνει χώρο στη γνώση και όχι μόνο στη συμμόρφωση,

• θα εμπνέει, αντί να επιβάλλει.

Ένα σχολείο που αντέχει

Το σχολείο δεν είναι μηχανισμός. Είναι ζωντανός οργανισμός.

Δεν λειτουργεί με διατάγματα, αλλά με σχέσεις. Δεν επιβιώνει με φόβο, αλλά με εμπιστοσύνη.

Αν θέλουμε να μιλήσουμε σοβαρά για τη «διάλυση της τάξης», τότε πρέπει να εγκαταλείψουμε τις εύκολες αφηγήσεις και να δούμε την πραγματικότητα κατάματα.

Γιατί αλλιώς, θα συνεχίσουμε να ψάχνουμε το πρόβλημα στο παρελθόν – ενώ αυτό εξελίσσεται μπροστά μας.

Διακονία σ' έναν ακραίο νεοσυντηρητισμό

Δεν είναι η πρώτη φορά που ο κ. Τάκης Θεοδωρόπουλος, ο αρθρογράφος της Καθημερινής, ο «συγγραφέας» και δημοσιολογών,  διατυπώνει παρόμοια ζητήματα. Είναι αλήθεια ότι συχνά πυκνά φρίττει και του έρχεται «διάθεση συννεφιάς» όταν οι εργαζόμενοι υψώνουν το ανάστημα τους και διεκδικούν ή ακόμη περισσότερο όταν ο δημοκρατικός κόσμος κατεβαίνει στο δρόμο, καθώς θεωρεί, ο άνθρωπος αυτός, ότι δεν είναι πολιτικό το θέμα. .. Είναι ψυχολογικό!

Είναι φανερό ότι ο Τάκης Θεοδωρόπουλος, αντιμετωπίζει το «δημόσιο», τον συνδικαλισμό, τους αγώνες των εργαζομένων, όπως οι χριστιανοί το 666.  Γι αυτό «ξεσκονίζει» τα γνωστά δηλητηριώδη ρεφρέν του σε όσους διεκδικούν (εκπαιδευτικοί) και στα συνδικαλιστικά τους όργανα που, όπως λέει, «κατασκευάζουν» αγώνες γιατί διαφορετικά δεν θα είχαν λόγο ύπαρξης! 

Αρέσκεται ο κύριος αυτός να μιμείται τους υστερικούς Αμερικάνους ιεροκήρυκες, σκαρφαλωμένος στον άμβωνα με τεντωμένο το δάχτυλο νουθετώντας τ' απολωλότα πρόβατα για αριστερό παλιμπαιδισμό.  Έτσι μας παρέχει αφειδώς τα διαπιστευτήρια της μαυρίλας του.