Χρήστος Κάτσικας

Η έκδοση του ΦΕΚ για την ένταξη 230 νέων διδακτικών βιβλίων στο Μητρώο Διδακτικών Βιβλίων και την Ψηφιακή Βιβλιοθήκη σηματοδοτεί ένα ακόμη κομβικό βήμα προς την εφαρμογή του λεγόμενου «πολλαπλού βιβλίου». Πρόκειται για μια μεταρρύθμιση που παρουσιάζεται ως τομή για το ελληνικό σχολείο, με στόχο τον εκσυγχρονισμό της διδασκαλίας και την προσαρμογή της στα νέα Προγράμματα Σπουδών. Ωστόσο, πίσω από τις διακηρύξεις για «πολυφωνία» και «επιλογές», ανοίγει μια βαθύτερη συζήτηση για το τι αλλάζει πραγματικά στην εκπαιδευτική καθημερινότητα – και για το ποιοι τελικά ωφελούνται.

Μια προσεκτική ανάγνωση της Υπουργικής Απόφασης της 8ης Απριλίου αποκαλύπτει μια ουσιαστική μετατόπιση: φροντιστηριακοί φορείς και εκδοτικοί οργανισμοί που έως σήμερα δραστηριοποιούνταν κυρίως στον χώρο των βοηθημάτων αποκτούν πλέον θεσμική παρουσία μέσα στο ίδιο το δημόσιο εκπαιδευτικό σύστημα, μέσω της ένταξης τίτλων τους στο επίσημο Μητρώο Διδακτικών Βιβλίων. Πρόκειται για μια εξέλιξη που δεν αφορά μόνο το ποιος γράφει τα βιβλία, αλλά και το ποιος διαμορφώνει –έμμεσα ή άμεσα– το περιεχόμενο της γνώσης που φτάνει στην τάξη.

Η απόφαση αφορά όλες τις βαθμίδες – από το Νηπιαγωγείο έως και την Α΄ Λυκείου – και συνοδεύεται από ένα σαφές χρονοδιάγραμμα: τα νέα βιβλία θα φτάσουν στα σχολεία το σχολικό έτος 2027-2028. Στο μεταξύ, η ψηφιακή τους ανάρτηση προχωρά με ταχύτητα, ενώ αναμένεται νέα υπουργική απόφαση που θα καθορίζει τον τρόπο επιλογής των βιβλίων από τους εκπαιδευτικούς.

Εδώ βρίσκεται και η βασική διαφοροποίηση: για πρώτη φορά, οι εκπαιδευτικοί καλούνται να επιλέξουν ανάμεσα σε περισσότερα από ένα εγκεκριμένα βιβλία για κάθε μάθημα. Η λογική είναι απλή: περισσότερες επιλογές σημαίνουν μεγαλύτερη ευελιξία, καλύτερη προσαρμογή στις ανάγκες της τάξης, ενίσχυση της δημιουργικότητας στη διδασκαλία.

Αλλά είναι πράγματι έτσι;

Στην πράξη, για τον μαθητή, το βιβλίο θα παραμείνει ένα. Το βιβλίο που θα επιλεγεί από το σχολείο ή το τμήμα του. Η πολλαπλότητα δεν αφορά την καθημερινή εμπειρία του μαθητή, αλλά το επίπεδο της επιλογής. Αυτό σημαίνει ότι η διαφοροποίηση μεταφέρεται από το περιεχόμενο της διδασκαλίας στη δομή του ίδιου του σχολικού συστήματος.

Και εδώ αρχίζουν τα δύσκολα ερωτήματα.

Διότι όταν διαφορετικά σχολεία επιλέγουν διαφορετικά βιβλία, ανοίγει ο δρόμος για διαφοροποιήσεις στο επίπεδο γνώσεων, στο βάθος της ύλης, ακόμη και στη φιλοσοφία της διδασκαλίας. Σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα που ήδη χαρακτηρίζεται από ανισότητες –γεωγραφικές, κοινωνικές, οικονομικές– η εισαγωγή του «πολλαπλού βιβλίου» ενδέχεται να ενισχύσει αυτές τις διαφοροποιήσεις αντί να τις περιορίσει.

Η διεθνής εμπειρία προσφέρει ενδεικτικά παραδείγματα. Σε αγγλοσαξονικά συστήματα, όπου η επιλογή βιβλίων είναι ελεύθερη, έχουν αναπτυχθεί διαφορετικές «κατηγορίες» εγχειριδίων, προσαρμοσμένες στο προφίλ των σχολείων. Σχολεία σε εύπορες περιοχές έχουν πρόσβαση σε πιο απαιτητικό και πλούσιο υλικό, ενώ σχολεία σε κοινωνικά ευάλωτες περιοχές καταφεύγουν σε πιο «απλοποιημένες» εκδοχές. Το αποτέλεσμα είναι μια σιωπηλή αλλά ουσιαστική διαφοροποίηση της παρεχόμενης εκπαίδευσης.

Στην ελληνική περίπτωση, οι φόβοι αυτοί ενισχύονται από μια ακόμη παράμετρο: τη συμμετοχή εκδοτικών οργανισμών και –έμμεσα– της αγοράς στην παραγωγή του εκπαιδευτικού υλικού. Η ένταξη πολλών και διαφορετικών τίτλων δημιουργεί ένα νέο πεδίο, όπου η εκπαιδευτική πολιτική συναντά την οικονομία της γνώσης. Το ερώτημα δεν είναι μόνο ποια βιβλία θα επιλεγούν, αλλά και με ποια κριτήρια.

Από την πλευρά του Υπουργείου Παιδείας, η μεταρρύθμιση παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα μιας μακράς και απαιτητικής διαδικασίας αξιολόγησης και ως αναγκαίο βήμα για τη στήριξη των νέων Προγραμμάτων Σπουδών. Τα παλιά βιβλία θεωρούνται ξεπερασμένα, συχνά αποκομμένα από τις σύγχρονες επιστημονικές εξελίξεις. Το «πολλαπλό βιβλίο» υποτίθεται έρχεται να καλύψει αυτό το κενό, δίνοντας στους εκπαιδευτικούς εργαλεία πιο σύγχρονα και ευέλικτα.

Να το ξαναπούμε: Το υποτιθέμενο «πολλαπλό» βιβλίο αντικαθιστά στην πράξη το μοναδικό σχολικό εγχειρίδιο… με ένα άλλο μοναδικό. Πρόκειται για μια «πολλαπλή ηχώ» της ίδιας κυρίαρχης άποψης, με διαφορετική διατύπωση και διδακτικό σχεδιασμό. Το βιβλίο παραμένει ένα ανά σχολείο και ένα ανά μαθητή. Το μόνο που αλλάζει είναι ότι κάθε σχολείο επιλέγει διαφορετικό εγχειρίδιο, βαφτίζοντας αυτή τη διαφοροποίηση «πολυφωνία».

Κανείς δεν διαφωνεί με την ανάγκη ανανέωσης του εκπαιδευτικού υλικού. Το ερώτημα είναι αν αυτή η ανανέωση θα συνοδευτεί από ουσιαστική ενίσχυση της παιδαγωγικής διαδικασίας ή αν θα περιοριστεί σε μια τυπική αλλαγή μορφής.

Γιατί, τελικά, το πρόβλημα του σχολείου δεν είναι μόνο το βιβλίο. Είναι ο χρόνος, τα μεγάλα τμήματα, η πίεση της ύλης, η κυριαρχία της αξιολόγησης, η αποσπασματικότητα των γνώσεων. Αν αυτά δεν αλλάξουν, κανένα βιβλίο –όσο σύγχρονο κι αν είναι– δεν μπορεί από μόνο του να μεταμορφώσει τη μάθηση.

Υπάρχει, όμως, και μια άλλη διάσταση, πιο βαθιά. Το «πολλαπλό βιβλίο» δεν είναι απλώς μια τεχνική αλλαγή. Είναι μια πολιτική επιλογή για το πώς αντιλαμβανόμαστε το σχολείο: ως έναν ενιαίο χώρο γνώσης με κοινά σημεία αναφοράς ή ως ένα σύνολο διαφοροποιημένων διαδρομών, όπου κάθε σχολείο χαράζει τη δική του πορεία.

Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα θα κρίνει και την επιτυχία ή την αποτυχία της μεταρρύθμισης.

Μέχρι τότε, το μόνο βέβαιο είναι ότι το ελληνικό σχολείο μπαίνει σε μια νέα φάση. Μια φάση με περισσότερες επιλογές, αλλά και περισσότερες προκλήσεις. Και όπως συμβαίνει συχνά στην εκπαίδευση, το αποτέλεσμα δεν θα κριθεί στις αποφάσεις των ΦΕΚ, αλλά στην καθημερινότητα της τάξης. Εκεί όπου κάθε βιβλίο –ένα ή πολλαπλό– αποκτά τελικά το πραγματικό του νόημα.