Χρήστος Κάτσικας

Κάθε Ιούνιο, η ίδια σκηνή επαναλαμβάνεται με σχεδόν θεατρική ακρίβεια. Οι Πανελλήνιες Εξετάσεις ξεκινούν, οι αίθουσες γεμίζουν με σιωπή και αγωνία, και έξω από τα σχολεία αρχίζει ένας γνώριμος δημόσιος διάλογος: «Τα θέματα ήταν εύκολα», «Ήταν δύσκολα», «Σφαγή υποψηφίων», «Ανάσα ανακούφισης». Λες και το μέλλον χιλιάδων μαθητών εξαρτάται κάθε φορά από μια στιγμιαία επιλογή θεμάτων.

Κι όμως, πίσω από αυτόν τον θόρυβο, υπάρχει μια πραγματικότητα πιο σταθερή – και λιγότερο τυχαία απ’ όσο φαίνεται.

Κάθε επιστημονικό πεδίο έχει το δικό του «μάθημα-καρμανιόλα». Στο 1ο Πεδίο, η Ιστορία. Στο 2ο και 3ο, η Φυσική. Στο 4ο, τα Μαθηματικά. Μαθήματα που κάθε χρόνο συγκεντρώνουν υψηλά ποσοστά βαθμολογιών κάτω από τη βάση και λειτουργούν, στην πράξη, ως φίλτρα. Δεν είναι απλώς δύσκολα. Είναι καθοριστικά.

Οι αριθμοί δεν αφήνουν πολλά περιθώρια αμφιβολίας. Τα ίδια μαθήματα επαναλαμβάνουν το ίδιο μοτίβο: μεγάλο ποσοστό αποτυχίας, έντονες διακυμάνσεις στις βάσεις και, τελικά, μια «εκκαθάριση» των υποψηφίων στις πιο απαιτητικές σχολές. Η Φυσική επηρεάζει καθοριστικά τις Ιατρικές, τα Μαθηματικά λειτουργούν ως στενωπός για τα Πολυτεχνεία, την Πληροφορική και τα Οικονομικά, ενώ η Ιστορία διαμορφώνει τις ισορροπίες στις ανθρωπιστικές σπουδές.

Το ερώτημα, όμως, είναι απλό: πρόκειται για φυσική δυσκολία ή για σχεδιασμένη επιλογή;

Διότι όταν ένα φαινόμενο επαναλαμβάνεται με τέτοια συνέπεια, παύει να είναι σύμπτωση. Το εξεταστικό σύστημα δεν είναι ένας ουδέτερος μηχανισμός μέτρησης γνώσεων. Είναι ένα εργαλείο που διαμορφώνει αποτελέσματα. Τα διαβαθμισμένα θέματα δεν επιλέγονται μόνο για να αξιολογήσουν τι γνωρίζει ένας μαθητής, αλλά και για να κατατάξουν, να διαχωρίσουν, να «μοιράσουν» τις επιδόσεις σε μια κλίμακα που μοιάζει εκ των προτέρων καθορισμένη.

Με έναν τρόπο σχεδόν τεχνικό, η δυσκολία ρυθμίζεται ώστε να παράγεται μια συγκεκριμένη εικόνα: λίγοι άριστοι, αρκετοί μέτριοι και πολλοί που μένουν κάτω από τη βάση. Μια κατανομή που δεν αντανακλά πάντα την πραγματική μαθησιακή πορεία, αλλά εξυπηρετεί τη λειτουργία του συστήματος.

Και μέσα σε αυτή τη διαδικασία, ο μύθος της «ισοτιμίας» επανέρχεται κάθε χρόνο. Όλοι γράφουν τα ίδια θέματα, λέγεται. Άρα όλοι κρίνονται δίκαια.

Αλλά είναι πράγματι έτσι;

Η αλήθεια είναι πιο σύνθετη. Οι μαθητές δεν ξεκινούν από την ίδια αφετηρία. Οι κοινωνικές ανισότητες, η πρόσβαση σε φροντιστήρια, το μορφωτικό κεφάλαιο της οικογένειας, η ποιότητα του σχολείου, όλα διαμορφώνουν διαφορετικές συνθήκες προετοιμασίας. Το ίδιο θέμα δεν έχει την ίδια «βαρύτητα» για όλους.

Και υπάρχει και μια ακόμη, λιγότερο ορατή πλευρά: οι μαθητές που δεν φτάνουν ποτέ στην τελική ευθεία. Εκείνοι που εγκαταλείπουν νωρίτερα, που αποκλείονται σιωπηλά, που δεν εμφανίζονται καν στα στατιστικά. Οι «αόρατοι» του συστήματος.

Σε αυτή την εικόνα έρχεται να προστεθεί και η Ελάχιστη Βάση Εισαγωγής. Ένα μέτρο που μετατρέπει τα «μαθήματα-καρμανιόλα» από απλά φίλτρα σε μηχανισμούς αποκλεισμού. Ακόμη και αν ένας υποψήφιος ανταποκριθεί συνολικά, ένα χαμηλό αποτέλεσμα σε ένα κρίσιμο μάθημα μπορεί να τον αφήσει εκτός.

Το αποτέλεσμα είναι ήδη ορατό: χιλιάδες θέσεις στα πανεπιστήμια μένουν κενές κάθε χρόνο. Όχι επειδή δεν υπάρχουν υποψήφιοι, αλλά επειδή δεν περνούν τον πήχη που έχει τεθεί. Η εκπαίδευση, αντί να λειτουργεί ως πεδίο ένταξης, μετατρέπεται σε μηχανισμό επιλογής με αυστηρούς όρους.

Και μέσα σε αυτό το περιβάλλον, τι απομένει στους μαθητές;

Να διαβάζουν όχι μόνο την ύλη, αλλά και το ίδιο το σύστημα. Να υπολογίζουν συντελεστές βαρύτητας, να προβλέπουν τάσεις, να προσαρμόζονται. Να αντέχουν.

Γιατί οι Πανελλήνιες δεν είναι μόνο μια εξέταση γνώσεων. Είναι μια δοκιμασία αντοχής – ψυχικής, πνευματικής, κοινωνικής. Ένας λαβύρινθος όπου η επιτυχία δεν εξαρτάται μόνο από το τι ξέρεις, αλλά και από το πώς θα διαχειριστείς τις παγίδες του δρόμου.

Ίσως, τελικά, η συζήτηση για «εύκολα» και «δύσκολα» θέματα να είναι η λιγότερο ουσιαστική. Το πραγματικό ζήτημα βρίσκεται αλλού: στο πώς ορίζουμε τη γνώση, τι αξιολογούμε και –κυρίως– ποιον τελικά αφήνουμε εκτός.

Γιατί σε κάθε εξεταστική περίοδο δεν κρίνονται μόνο επιδόσεις. Κρίνεται και το ίδιο το πρόσωπο της εκπαίδευσης.