Χρήστος Κάτσικας

Κάθε Ιούνιο, ένα επαναλαμβανόμενο «δράμα» παίζεται στις αίθουσες των Λυκείων: οι Πανελλήνιες Εξετάσεις. Το σκηνικό γνώριμο, το σενάριο προβλέψιμο, οι τίτλοι των εφημερίδων αναμενόμενοι: «Θέματα-φωτιά», «Μαθήματα-σφαγεία», «Εύκολες εξετάσεις φέτος» ή «Σφαγή υποψηφίων».

Λες και το μέλλον χιλιάδων μαθητών εξαρτάται από την κυκλοθυμία μιας Κεντρικής Επιτροπής που μοιράζει άλλοτε «μάννα εξ ουρανού» κι άλλοτε... πικρό ποτήρι.

Όμως, πόσο νόημα έχει όλη αυτή η συζήτηση περί εύκολων ή δύσκολων θεμάτων όταν το ίδιο το εξεταστικό σύστημα έχει φροντίσει, με χειρουργική ακρίβεια, να ρυθμίσει τον αριθμό των εισακτέων, ανεξάρτητα από την επίδοση;

Τα «μαθήματα-καρμανιόλα»: Τεχνητά φίλτρα ή φυσικά εμπόδια;

Η στατιστική μιλά: από το 2022 έως το 2024, κάθε επιστημονικό πεδίο έχει το δικό του μάθημα-σφαγείο. Στο 1ο Πεδίο, η Ιστορία. Στο 2ο και 3ο, η Φυσική. Στο 4ο, τα Μαθηματικά. Κοινός παρονομαστής; Υψηλά ποσοστά βαθμολογιών κάτω από τη βάση, που λειτουργούν ως φίλτρα για τη μείωση των εισακτέων στις δημοφιλείς σχολές. Η Φυσική, για παράδειγμα, οδηγεί σε πτώση των βάσεων στις Ιατρικές. Τα Μαθηματικά, σε «ξεκαθάρισμα» των υποψηφίων για Πληροφορική και Οικονομικά.

Αλλά εδώ τίθεται το κρίσιμο ερώτημα: είναι πράγματι τόσο δύσκολα αυτά τα μαθήματα ή μήπως σχεδιάζονται για να είναι δύσκολα; Γιατί το ποσοστό αποτυχίας παραμένει σταθερά υψηλό, ανεξαρτήτως εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων, μεθοδολογιών ή προγραμμάτων σπουδών.

Η «κατασκευή» της αποτυχίας: Ένα καλά σκηνοθετημένο παιχνίδι

Το εξεταστικό σύστημα δεν είναι ουδέτερο. Είναι ένας μηχανισμός που «κατασκευάζει» αποτελέσματα – όχι πάντα σε συμφωνία με την εκπαιδευτική πραγματικότητα. Τα διαβαθμισμένα θέματα δεν είναι ουδέτερα ερωτήματα γνώσης· είναι επιδέξια εργαλεία διαχωρισμού. Όπως ένας υδραυλικός ρυθμίζει τη ροή του νερού, έτσι και το Υπουργείο Παιδείας ρυθμίζει το ποσοστό επιτυχίας ή αποτυχίας μέσω του βαθμού δυσκολίας.

Στην πράξη, τα θέματα δεν σχεδιάζονται για να μετρήσουν τι έμαθαν οι μαθητές, αλλά για να επιβεβαιώσουν μια προκαθορισμένη κατανομή: λίγοι αριστούχοι, κάποιοι μέτριοι, πολλοί αποτυχόντες. Το ζητούμενο είναι να εμφανίζεται μια «ορθολογική κλιμάκωση» επιδόσεων, όχι να αξιολογείται ουσιαστικά η εκπαιδευτική διαδικασία.

Μύθοι και αυταπάτες: Ισοτιμία, αξιοκρατία και... ορατότητα

Ένα από τα μεγάλα παραμύθια των Πανελληνίων είναι η ισοτιμία: «Όλοι διαγωνίζονται στις ίδιες συνθήκες, στα ίδια θέματα». Αλήθεια, όμως, είναι όλοι στην ίδια γραμμή εκκίνησης; Οι κοινωνικές ανισότητες, οι διαφοροποιήσεις στο μορφωτικό κεφάλαιο των οικογενειών, τα ιδιωτικά φροντιστήρια, ο βαθμός στήριξης από το σχολείο ή την τοπική κοινότητα, όλα επηρεάζουν την «αφετηρία».

Και υπάρχει και ένα πιο σιωπηλό κομμάτι: οι αόρατοι. Αυτοί που δεν κατάφεραν καν να φτάσουν στην εξεταστική αίθουσα. Οι μαθητές που αποχώρησαν, οι «αποκλεισμένοι» της Ελάχιστης Βάσης Εισαγωγής, που πλέον δεν φαίνονται ούτε στα στατιστικά. Εξοστρακίζονται σιωπηλά, χωρίς καν μια ευκαιρία.

Η ΕΒΕ ως ο νέος τροχονόμος

Η Ελάχιστη Βάση Εισαγωγής έχει προσδώσει έναν νέο ρόλο στα «μαθήματα-σφαγείς»: δεν είναι πλέον απλώς εμπόδια, αλλά κανονιστικά φίλτρα αποκλεισμού. Ανεξάρτητα από τη δυσκολία των θεμάτων, 8.000–10.000 θέσεις στα ΑΕΙ θα μείνουν και φέτος κενές. Όχι επειδή δεν υπήρχαν υποψήφιοι, αλλά επειδή το «ξυράφι» της ΕΒΕ δεν τους επέτρεψε να περάσουν. Η εκπαιδευτική πολιτική εδώ δεν ενδιαφέρεται για την κάλυψη των πανεπιστημιακών τμημάτων, αλλά για τη «νομιμοποίηση» του αποκλεισμού και τη συρρίκνωση της Τριτοβάθμιας.

Τι απομένει στους μαθητές; Στρατηγική και αντοχή

Μέσα σε αυτό το τοπίο, οι μαθητές καλούνται να κινηθούν με στρατηγική. Να μάθουν όχι μόνο την ύλη, αλλά και το «παιχνίδι» των συντελεστών βαρύτητας, να προβλέψουν τι μπορεί να πέσει και τι όχι, να διαβάσουν με κατανόηση, αλλά και με τακτική. Να επιβιώσουν σ’ ένα σύστημα που περισσότερο μοιάζει με λαβύρινθο παρά με εκπαιδευτική διαδικασία.