Χρήστος Κάτσικας

Κάθε Ιούνιο η χώρα ζει το ίδιο έργο. Με την ανακοίνωση των θεμάτων ξεκινά ένας δημόσιος διάλογος που μοιάζει να μονοπωλεί το ενδιαφέρον μαθητών, γονέων, εκπαιδευτικών και μέσων ενημέρωσης. «Ήταν εύκολα τα θέματα;», «Ήταν δύσκολα;», «Σφαγή υποψηφίων», «Ανάσα ανακούφισης», «Θέματα-παγίδες» ή «θέματα-δώρο».

Η εικόνα επαναλαμβάνεται με σχεδόν θεατρική ακρίβεια εδώ και δεκαετίες. Χθες, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις βαθμολογητών τα Μαθηματικά είχαν τις γνωστές δυσκολίες που με "μαθηματική ακρίβεια" θα οδηγήσουν την πλειονότητα των υποψηφίων κάτω από τη βάση, τα Αρχαία θα κρατήσουν τους αριστούχους σε μονοψήφιοι ποσοστό, ενώ η Βιολογία θα έχει φέτος το μεγαλύτερο ποσοστό χαμηλών βαθμολογιών των τελευταίων χρόνων.

Και όμως, πίσω από αυτή τη συζήτηση κρύβεται μια πραγματικότητα πολύ πιο σύνθετη και πολύ πιο σημαντική από τον βαθμό δυσκολίας ενός διαγωνίσματος.

Το βασικό ερώτημα είναι απλό: αν τα θέματα είναι ευκολότερα ή δυσκολότερα, θα αλλάξει ο αριθμός των εισακτέων στα πανεπιστήμια; Η απάντηση είναι όχι. 

Πανελλαδικές: Όταν η δυσκολία των θεμάτων γίνεται το άλλοθι για να μη συζητάμε τα ουσιαστικά

Οι Πανελλαδικές Εξετάσεις δεν αποτελούν έναν μηχανισμό που αξιολογεί απλώς γνώσεις. Αποτελούν πρωτίστως έναν μηχανισμό κατάταξης. Οι θέσεις στα πανεπιστήμια είναι προκαθορισμένες και οι υποψήφιοι ανταγωνίζονται μεταξύ τους για να τις καταλάβουν. Αν τα θέματα είναι εύκολα, θα ανέβουν οι επιδόσεις και μαζί τους οι βάσεις. Αν είναι δύσκολα, θα μειωθούν οι επιδόσεις και θα πέσουν οι βάσεις. Οι θέσεις όμως θα παραμείνουν ίδιες.

Γι’ αυτό η εμμονή κάθε χρόνο στη δυσκολία των θεμάτων συχνά λειτουργεί σαν ένας θόρυβος που αποκρύπτει τα πραγματικά ζητήματα του εξεταστικού συστήματος.

Υπάρχει βεβαίως μια σημαντική εξαίρεση. Όταν τα θέματα παύουν να είναι απλώς απαιτητικά και μετατρέπονται σε «αφύσικα» εξεταστικά κατασκευάσματα, τότε το πρόβλημα αποκτά άλλη διάσταση. Τότε δεν αμφισβητείται μόνο η επίδοση των μαθητών αλλά και η ίδια η σχέση του εξεταστικού συστήματος με το σχολείο.

Κάθε φορά που ένας καλά προετοιμασμένος μαθητής αισθάνεται ότι εξετάστηκε σε κάτι διαφορετικό από αυτό που διδάχθηκε, κάθε φορά που η επιτυχία εξαρτάται περισσότερο από εξεζητημένες τεχνικές και λιγότερο από τη βαθιά κατανόηση της ύλης, τότε γεννιέται ένα κρίσιμο παιδαγωγικό ερώτημα: αξιολογείται η γνώση ή η εξοικείωση με τις ιδιαιτερότητες των εξετάσεων;

Η αλήθεια είναι ότι εδώ και πολλά χρόνια συγκεκριμένα μαθήματα λειτουργούν ως «φίλτρα» του συστήματος. Η Ιστορία στο 1ο Επιστημονικό Πεδίο, η Φυσική στο 2ο και 3ο Πεδίο και τα Μαθηματικά στο 4ο Πεδίο συγκεντρώνουν συστηματικά τα υψηλότερα ποσοστά βαθμολογιών κάτω από τη βάση.

Δεν πρόκειται για ένα τυχαίο φαινόμενο. Όταν για δεκαετίες τα ίδια μαθήματα παράγουν τα ίδια αποτελέσματα, είναι δύσκολο να μιλά κανείς μόνο για φυσική δυσκολία. Το εξεταστικό σύστημα χρειάζεται να δημιουργεί διαβαθμίσεις.

Τόσοι άριστοι, τόσοι κάτω από τη βάση: Η «μηχανική» των Πανελλαδικών εξετάσεων

Χρειάζεται λίγους αρίστους, αρκετούς μέτριους και πολλούς κάτω από τη βάση ώστε να λειτουργήσει αποτελεσματικά ως μηχανισμός επιλογής.

Οι επιδόσεις επομένως δεν είναι αποκλειστικά προϊόν των γνώσεων των μαθητών. Είναι σε σημαντικό βαθμό και προϊόν της ίδιας της αρχιτεκτονικής των εξετάσεων.

Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί ερευνητές της εκπαίδευσης μιλούν για «κατασκευή των επιδόσεων». Τα διαβαθμισμένα θέματα λειτουργούν σαν μηχανισμοί κατανομής της επιτυχίας και της αποτυχίας. Αν η Κεντρική Επιτροπή Εξετάσεων επιλέξει μεγαλύτερη δυσκολία, τα ποσοστά αποτυχίας αυξάνονται. Αν επιλέξει ευκολότερη διατύπωση, μειώνονται. Το αποτέλεσμα θυμίζει περισσότερο ρύθμιση μιας βαλβίδας παρά ουδέτερη αποτύπωση της γνώσης. 

Από τα «δύσκολα θέματα» στις κενές θέσεις των ΑΕΙ: Η συζήτηση που δεν γίνεται

Κι όμως, ακόμη και αυτή η συζήτηση αφήνει στο περιθώριο το μεγαλύτερο πρόβλημα των τελευταίων ετών: την Ελάχιστη Βάση Εισαγωγής.

Είτε τα θέματα είναι εύκολα είτε δύσκολα, η ΕΒΕ λειτουργεί ως δεύτερο φίλτρο αποκλεισμού. Χιλιάδες υποψήφιοι βρίσκονται κάθε χρόνο εκτός πανεπιστημίων όχι επειδή δεν υπάρχουν θέσεις αλλά επειδή δεν περνούν το όριο που έχει τεθεί.

Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Από το 2021 μέχρι σήμερα περίπου 59.000 πανεπιστημιακές θέσεις έχουν μείνει κενές εξαιτίας της Ελάχιστης Βάσης Εισαγωγής. Πρόκειται για έναν αριθμό που αντιστοιχεί σε τρία μεγάλα ελληνικά πανεπιστήμια. Και όμως η δημόσια συζήτηση σπάνια εστιάζει σε αυτό το γεγονός.

Έτσι, ενώ η κοινωνία συζητά αν ένα θέμα ήταν δύσκολο ή εύκολο, χιλιάδες θέσεις σπουδών παραμένουν άδειες. Ενώ αναλύονται τα ποσοστά των αριστούχων, ελάχιστοι συζητούν για τους μαθητές που αποκλείονται από το σύστημα πριν καν φτάσουν στις σχολές που επιθυμούν.

Υπάρχει όμως και μια ακόμη λιγότερο ορατή πλευρά. Οι Πανελλαδικές παρουσιάζονται συχνά ως ένας δίκαιος διαγωνισμός όπου όλοι συμμετέχουν με ίσους όρους. Η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική. Οι μαθητές δεν ξεκινούν από την ίδια αφετηρία. Το μορφωτικό επίπεδο της οικογένειας, η οικονομική δυνατότητα για φροντιστήρια, η ποιότητα του σχολείου, η περιοχή κατοικίας και δεκάδες άλλοι παράγοντες διαμορφώνουν εντελώς διαφορετικές συνθήκες προετοιμασίας.

Το ίδιο θέμα δεν έχει την ίδια δυσκολία για όλους. Γι’ αυτό ίσως η πραγματική συζήτηση δεν θα έπρεπε να αφορά το αν τα θέματα ήταν εύκολα ή δύσκολα. Θα έπρεπε να αφορά το τι ακριβώς αξιολογεί το εξεταστικό σύστημα, πόσο συνδέεται με το σχολείο, πόσο δίκαιες είναι οι αφετηρίες των υποψηφίων και γιατί χιλιάδες νέοι άνθρωποι αποκλείονται κάθε χρόνο από την τριτοβάθμια εκπαίδευση.

Γιατί τελικά οι Πανελλαδικές δεν είναι μόνο μια εξέταση γνώσεων. Είναι ένας μηχανισμός κοινωνικής επιλογής που καθορίζει εκπαιδευτικές διαδρομές, επαγγελματικές προοπτικές και συχνά ολόκληρες ζωές.

Και γι’ αυτό το πραγματικό πρόβλημα δεν βρίσκεται στα θέματα. Βρίσκεται στο ίδιο το σύστημα που τα παράγει.