Χρήστος Κάτσικας

Υπάρχει μια σιωπηλή, σχεδόν αόρατη μεταβολή που συντελείται στις πόλεις μας. Δεν αφορά μόνο την αγορά ακινήτων, ούτε μόνο την εκπαίδευση. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο οι δύο αυτοί κόσμοι — που φαινομενικά δεν σχετίζονται — αρχίζουν να αλληλεπιδρούν.

Γιατί σήμερα, όλο και συχνότερα, η ίδρυση ενός επιλεκτικού ή υψηλού κύρους σχολείου δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως εκπαιδευτικό γεγονός. Αντιμετωπίζεται και ως… χωρικό γεγονός. Και κάπου εκεί αρχίζει μια ενδιαφέρουσα, αλλά και ανησυχητική ιστορία.

Συγκεκριμένα υπάρχει μια παράξενη μετατόπιση που συντελείται αθόρυβα τα τελευταία χρόνια στον δημόσιο λόγο για την εκπαίδευση. Το σχολείο, ένας ζωντανός οργανισμός γεμάτος πρόσωπα, σχέσεις, αγωνίες και μικρές καθημερινές νίκες, περιγράφεται ολοένα και συχνότερα με όρους που θυμίζουν… real estate.

«Καλή σχολική μονάδα», «ελκυστικό προφίλ», «υψηλές επιδόσεις», «ανταγωνιστικό πλεονέκτημα». Φράσεις που θα μπορούσαν να βρίσκονται σε αγγελία πώλησης διαμερίσματος, εισβάλλουν στον εκπαιδευτικό διάλογο, συνοδεύοντας την αξιολόγηση των σχολείων.

Δεν είναι απλώς θέμα γλώσσας. Είναι θέμα κατεύθυνσης που υφαίνεται, μοντάρεται,  πριμοδοτείται και επιβάλλεται από την κυρίαρχη εκπαιδευτική πολιτική.

Το σχολείο ως “επένδυση”

Στην αγορά ακινήτων υπάρχει ένας παλιός κανόνας: η αξία δεν καθορίζεται μόνο από το ίδιο το ακίνητο, αλλά κυρίως από την τοποθεσία.

Συγκοινωνίες, υποδομές, πράσινο, εμπορική ζωή. Σε αυτό το μωσαϊκό, η εκπαίδευση έχει πλέον αποκτήσει έναν ιδιαίτερο ρόλο. Ένα σχολείο με φήμη, επιλεκτικό χαρακτήρα ή υψηλές επιδόσεις μπορεί να λειτουργήσει ως άυλη υποδομή υπεραξίας.

Δεν είναι υπερβολή. Είναι πραγματικότητα που καταγράφεται διεθνώς. Η περιοχή αλλάζει προφίλ. Η ζήτηση αυξάνεται. Οι τιμές ακολουθούν.

Για πολλές οικογένειες, η επιλογή σχολείου αρχίζει να θυμίζει επενδυτική απόφαση. Οι γονείς αναζητούν το «καλύτερο πακέτο»: επιδόσεις, καινοτομίες, δραστηριότητες, φήμη. Οι σχολικές μονάδες αποκτούν – άθελά τους – έναν χαρακτήρα προϊόντος.

Και όπως κάθε προϊόν στην αγορά, έτσι και το σχολείο φαίνεται να καλείται να «αποδείξει την αξία του».

Η αξιολόγηση, ουσιαστικά και τυπικά μετατρέπεται σε αυτό που έκρυβε ότι είναι: σε μηχανισμό κατάταξης. Σε ένα άτυπο χρηματιστήριο εκπαιδευτικής «αξίας».

Όταν η πρόσβαση στο σχολείο περνά από το πορτοφόλι

Η εκπαίδευση υποτίθεται ότι λειτουργεί ως μηχανισμός εξισορρόπησης. Ως πεδίο ίσων ευκαιριών. Όταν όμως η ποιότητα ενός σχολείου επηρεάζει το κόστος διαβίωσης μιας περιοχής, τότε δημιουργείται ένας έμμεσος, αλλά ισχυρός μηχανισμός αποκλεισμού: Δεν επιλέγεις μόνο σχολείο. Πρέπει να «αντέχεις» και την περιοχή. Και τότε, η εκπαιδευτική ανισότητα αποκτά χωρική μορφή.

Στην Ελλάδα, το φαινόμενο είναι πιο διακριτικό αλλά πλέον ορατό. Η επίδραση δεν έχει την ένταση χωρών όπου η σχολική ζώνη καθορίζει απόλυτα την πρόσβαση. Παρ’ όλα αυτά, η αγορά «ακούει». Οι αγγελίες αρχίζουν να το υπονοούν. «Κοντά σε γνωστό σχολείο».

Δεν είναι απλή πληροφορία. Είναι δείκτης αξίας.

Όταν οι αριθμοί κρύβουν τις ιστορίες

Το πρόβλημα δεν είναι η αποτίμηση της εκπαιδευτικής λειτουργίας. Το πρόβλημα αρχίζει όταν οι αριθμοί αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα από τις ανθρώπινες ιστορίες.

Πώς μετριέται η προσπάθεια ενός παιδιού που παλεύει με δυσκολίες αλλά δεν τα παρατά;

Πώς αποτυπώνεται σε δείκτες η επιμονή ενός εκπαιδευτικού που επιλέγει να μείνει μετά το κουδούνι;

Πώς αξιολογείται η εμπιστοσύνη που χτίζεται αργά μέσα στην τάξη;

Η εκπαίδευση δεν είναι τετραγωνικά μέτρα. Δεν είναι ενεργειακή κλάση. Δεν είναι απόδοση επένδυσης.

Είναι σχέσεις.

Η “αξία” μιας σχολικής μονάδας

Στον κόσμο των ακινήτων, η αξία καθορίζεται από τοποθεσία, προδιαγραφές, αγορά. Στο σχολείο, η αξία έχει πολύ πιο σύνθετες διαστάσεις.

Ένα σχολείο μπορεί να βρίσκεται σε υποβαθμισμένη περιοχή, με ελλείψεις σε υποδομές, αλλά να αποτελεί καταφύγιο ασφάλειας και σταθερότητας για τα παιδιά.

Μπορεί να μην έχει εντυπωσιακές εγκαταστάσεις, αλλά να διαθέτει κάτι πολύ πιο σπάνιο: μια κοινότητα.

Εκείνη τη σιωπηλή, καθημερινή συνθήκη όπου μαθητές, εκπαιδευτικοί και γονείς συνυπάρχουν, συγκρούονται, συμφιλιώνονται και τελικά… μεγαλώνουν μαζί.

Ο κίνδυνος της “αγοραίας” λογικής

Όταν η αξιολόγηση διολισθαίνει σε λογικές σύγκρισης και κατάταξης, η εκπαίδευση κινδυνεύει να υιοθετήσει αγοραία χαρακτηριστικά: Σχολεία που «πουλάνε εικόνα», γονείς που λειτουργούν ως «καταναλωτές» και εκπαιδευτικοί που νιώθουν ότι πρέπει να «αποδώσουν».

Και κάπου εκεί, το παιδαγωγικό νόημα αρχίζει να θολώνει. Γιατί το σχολείο δεν είναι επιχείρηση. Δεν είναι brand. Δεν είναι επένδυση χαρτοφυλακίου. Είναι κοινωνικός θεσμός.

Τελικά, τι σχολείο θέλουμε;

Ένα σχολείο βιτρίνα; Ή ένα σχολείο ζωντανό;

Ένα σχολείο που εντυπωσιάζει; Ή ένα σχολείο που αγκαλιάζει;

Σε μια εποχή όπου σχεδόν τα πάντα αποτιμώνται με όρους αγοράς, το σχολείο παραμένει – ή οφείλει να παραμείνει – ένας από τους λίγους χώρους όπου η αξία δεν μετριέται σε δείκτες αλλά σε ανθρώπους. Γιατί, σε αντίθεση με τα ακίνητα, τα σχολεία δεν αποκτούν αξία από τους τοίχους τους. Αποκτούν αξία από τις ζωές που διαμορφώνουν.