Χρήστος Κάτσικας

Ο τραγικός θάνατος της εκπαιδευτικού Σοφίας Χρηστίδου στη Θεσσαλονίκη προκάλεσε βαθιά συγκίνηση και έντονο προβληματισμό σε ολόκληρη την εκπαιδευτική κοινότητα. Δεν πρόκειται απλώς για ένα ακόμη θλιβερό περιστατικό. Είναι ένα γεγονός που άνοιξε ξανά, με οδυνηρό τρόπο, τη συζήτηση για την πραγματική καθημερινότητα στο δημόσιο σχολείο. Μια καθημερινότητα συχνά ασφυκτική, γεμάτη αντιφάσεις, πιέσεις και αδιέξοδα που συσσωρεύονται αθόρυβα εδώ και χρόνια.

Κάθε φορά που ένα τέτοιο γεγονός συγκλονίζει την κοινωνία, η δημόσια συζήτηση περιστρέφεται γύρω από το ίδιο ερώτημα: ποιος φταίει; Συχνά η ευθύνη μεταφέρεται πότε στους μαθητές και πότε στους εκπαιδευτικούς. Οι μεν κατηγορούνται για παραβατικές συμπεριφορές, οι δε για αδυναμία διαχείρισης της τάξης ή παιδαγωγική ανεπάρκεια. Όμως αυτή η απλοποιημένη αντιπαράθεση παραβλέπει μια βασική αλήθεια: μαθητές και εκπαιδευτικοί δεν λειτουργούν μέσα σε κενό. Το σχολείο είναι μέρος της κοινωνίας και αντανακλά τις εντάσεις, τις κρίσεις και τις αντιφάσεις της.

Υπάρχει μάλιστα ένας τρίτος καθοριστικός παράγοντας που συχνά αποσιωπάται: η ίδια η εκπαιδευτική πολιτική. Οι επιλογές της πολιτείας διαμορφώνουν το πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργεί το σχολείο και επηρεάζουν άμεσα την καθημερινότητα τόσο των μαθητών όσο και των εκπαιδευτικών.

Η σημερινή κοινωνία βιώνει βαθιές μεταβολές. Η οικονομική κρίση, η πανδημία, η αποδυνάμωση των συλλογικών δεσμών και η γενικευμένη αβεβαιότητα έχουν αφήσει έντονα σημάδια στις νεότερες γενιές. Οι μαθητές που σήμερα κάθονται στα θρανία είναι παιδιά που μεγάλωσαν μέσα σε διαδοχικές κρίσεις. Παιδιά που βίωσαν τον εγκλεισμό της καραντίνας, τη μοναξιά της τηλεκπαίδευσης, την καθημερινή έκθεση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η πίεση, ο ανταγωνισμός και η αίσθηση αδιεξόδου γίνονται συχνά μέρος της σχολικής ζωής. Τα κοινωνικά δίκτυα αναπαράγουν πρότυπα έντονης ατομικότητας και επιθετικότητας, ενώ η συλλογικότητα και η αλληλεγγύη υποχωρούν. Παράλληλα, το σχολείο που δίνει ολοένα μεγαλύτερη έμφαση στις εξετάσεις και στην αξιολόγηση, βιώνεται από πολλούς μαθητές ως ένας χώρος πίεσης, όχι ως χώρος δημιουργίας και κατανόησης.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, κάθε μορφή διεκδίκησης για ένα καλύτερο σχολείο αντιμετωπίζεται συχνά ως πρόβλημα πειθαρχίας. Η μαθητική κινητοποίηση ή η συλλογική δράση εύκολα στιγματίζονται ως παραβατική συμπεριφορά, ενώ στην πραγματικότητα αποτελούν συχνά μια έκφραση αγωνίας και ανάγκης για συμμετοχή.

Την ίδια στιγμή, οι εκπαιδευτικοί βρίσκονται αντιμέτωποι με μια πρωτοφανή πίεση. Το έργο τους συχνά αμφισβητείται, ενώ η δημόσια συζήτηση δεν διστάζει να τους στοχοποιήσει. Καταγγελίες οδηγούν σε διοικητικές ή ακόμη και ποινικές διαδικασίες, πολλές φορές πριν καν διερευνηθούν ουσιαστικά τα περιστατικά.

Σε αρκετές περιπτώσεις, εκπαιδευτικοί βρίσκονται αντιμέτωποι με το αυτόφωρο ή με πειθαρχικές διαδικασίες για περιστατικά που θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν παιδαγωγικά. Τα μέσα ενημέρωσης συχνά προβάλλουν με ένταση τέτοιες υποθέσεις, δημιουργώντας ένα κλίμα καχυποψίας απέναντι στο επάγγελμα.

Και όμως, την ίδια στιγμή, οι εκπαιδευτικοί καλούνται να διαχειριστούν ολοένα πιο σύνθετες καταστάσεις μέσα στις σχολικές τάξεις. Πολλά σχολεία λειτουργούν χωρίς επαρκείς δομές ψυχοκοινωνικής υποστήριξης. Τα τμήματα ένταξης υπολειτουργούν, η παράλληλη στήριξη δεν καλύπτει όλες τις ανάγκες, ενώ οι σχολικοί ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί παραμένουν ελάχιστοι σε σχέση με τις πραγματικές ανάγκες των μαθητών.

Παράλληλα, το εκπαιδευτικό προσωπικό συχνά καλείται να καλύψει κενά που δημιουργούνται από την υποστελέχωση. Υπάρχουν εκπαιδευτικοί που μετακινούνται σε τρία, τέσσερα ή ακόμη και πέντε σχολεία μέσα στην ίδια εβδομάδα. Αναπληρωτές ζουν σε καθεστώς συνεχούς αβεβαιότητας, αλλάζοντας τόπο κατοικίας κάθε χρόνο, συχνά με σημαντικές οικονομικές δυσκολίες.

Σαν να μην έφταναν όλα αυτά, τα τελευταία χρόνια ενισχύεται και ένα κλίμα διοικητικής επιτήρησης. Πλατφόρμες καταγγελιών, απειλές πειθαρχικών διαδικασιών και ένα αυστηρό πλαίσιο αξιολόγησης δημιουργούν συχνά την αίσθηση ότι ο εκπαιδευτικός παρακολουθείται διαρκώς. Έτσι, αντί να ενισχύεται ο παιδαγωγικός ρόλος του, συχνά περιορίζεται σε έναν γραφειοκρατικό μηχανισμό συμμόρφωσης.

Η “ψηφιακή τυραννία” που βιώνουν οι εκπαιδευτικοί σήμερα δεν είναι τεχνολογικό πρόβλημα. Είναι πολιτισμικό και διοικητικό. Είναι η απουσία εμπιστοσύνης προς τους ανθρώπους της εκπαίδευσης. Είναι η υποκατάσταση της ουσίας από τη φόρμα, της ευθύνης από τη συμμόρφωση. Εδώ η τεχνολογία δεν ενώνει, αλλά πολλαπλασιάζει τα σημεία πίεσης. Και το ανθρώπινο κεφάλαιο του σχολείου —εκείνο που υποτίθεται ότι βρίσκεται στο επίκεντρο κάθε μεταρρύθμισης— αιμορραγεί από κόπωση και απογοήτευση.

Οι επιπτώσεις αυτού του κλίματος είναι εμφανείς. Το σχολείο δυσκολεύεται να λειτουργήσει ως κοινότητα εμπιστοσύνης. Μαθητές και εκπαιδευτικοί αισθάνονται συχνά ότι βρίσκονται υπό πίεση, χωρίς τα απαραίτητα εργαλεία και την απαραίτητη στήριξη.

Ο τραγικός θάνατος της Σοφίας Χρηστίδου δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ένα μεμονωμένο περιστατικό. Αντίθετα, λειτουργεί ως μια οδυνηρή υπενθύμιση ότι το σχολείο χρειάζεται ουσιαστική φροντίδα και υποστήριξη. Χρειάζεται πολιτικές που θα ενισχύουν τη δημόσια εκπαίδευση, θα στηρίζουν τους εκπαιδευτικούς και θα δημιουργούν ένα ασφαλές και ανθρώπινο περιβάλλον για τους μαθητές.

Η διερεύνηση των γεγονότων που προηγήθηκαν είναι απαραίτητη και οφείλει να γίνει με διαφάνεια. Όμως το πιο σημαντικό είναι να ανοίξει μια ουσιαστική συζήτηση για το πώς θέλουμε να είναι το σχολείο μας.

Γιατί το σχολείο δεν είναι απλώς ένας χώρος μάθησης. Είναι ένας χώρος όπου διαμορφώνονται οι σχέσεις, οι αξίες και οι ελπίδες μιας ολόκληρης κοινωνίας. Και όταν το σχολείο ασφυκτιά, τότε κάτι βαθύτερο μέσα στην κοινωνία μας χρειάζεται να αλλάξει.