Χρήστος Κάτσικας

Το ελληνικό σχολείο υπήρξε διαχρονικά ένας χώρος όπου, παρά τις εντάσεις, τις δυσκολίες και τις αντιθέσεις που αναπόφευκτα γεννά κάθε ζωντανή ανθρώπινη κοινότητα, η βασική αρχή πάνω στην οποία στηριζόταν η καθημερινή του λειτουργία ήταν η επικοινωνία, η προσωπική επαφή, η αναζήτηση συνεννόησης και η προσπάθεια να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα μέσα από τη συνεργασία εκπαιδευτικών, γονέων και μαθητών. Σήμερα, όμως, ολοένα περισσότεροι εκπαιδευτικοί περιγράφουν μια βαθιά ανησυχητική αλλαγή κλίματος, όπου η παιδαγωγική σχέση υποχωρεί μπροστά στον φόβο της καταγγελίας, της μήνυσης, της πειθαρχικής διαδικασίας, του εγγράφου που πρέπει να διατυπωθεί «σωστά» γιατί μπορεί αύριο να βρεθεί σε κάποιο νομικό φάκελο, και της γενικευμένης αίσθησης ότι κάθε εκπαιδευτική πράξη μπορεί να μετατραπεί σε αντικείμενο αμφισβήτησης ή ακόμη και τιμωρίας.

Η πρόσφατη δημόσια παρέμβαση της Α’ ΕΛΜΕ Κυκλάδων, με την οποία εκφράζεται έντονος προβληματισμός για τα αυξανόμενα περιστατικά νομικών πιέσεων και εκβιασμών σε βάρος εκπαιδευτικών, είτε από γονείς είτε από διοικητικούς μηχανισμούς, δεν αποτελεί μια συνδικαλιστική υπερβολή ή μια στιγμιαία αντίδραση. Αντιθέτως, φέρνει στην επιφάνεια ένα κλίμα που εδώ και καιρό διαμορφώνεται αθόρυβα μέσα στα σχολεία και το οποίο πολλοί εκπαιδευτικοί περιγράφουν ως ασφυκτικό, εξουθενωτικό και βαθιά τοξικό για το ίδιο το παιδαγωγικό έργο.

Το βασικό ερώτημα που αναδύεται είναι απλό, αλλά εξαιρετικά σοβαρό: μπορεί να υπάρξει πραγματική παιδαγωγική σχέση όταν ο εκπαιδευτικός λειτουργεί υπό τον μόνιμο φόβο ότι κάθε λέξη, κάθε παρατήρηση, κάθε όριο που θέτει μέσα στην τάξη, κάθε υπηρεσιακή κατάθεση ή ακόμη και κάθε μορφή επικοινωνίας με γονέα μπορεί να αξιοποιηθεί αργότερα εναντίον του;

Η νέα πραγματικότητα του φόβου μέσα στο σχολείο

Οι περιπτώσεις που καταγράφονται δεν είναι πλέον σπάνιες ή περιθωριακές. Εκπαιδευτικοί βρίσκονται αντιμέτωποι με νομικές ενέργειες επειδή έκαναν αυτό ακριβώς που η θέση τους επιβάλλει: προσπάθησαν να διαχειριστούν μια δύσκολη κατάσταση μέσα στην τάξη, έθεσαν τα προβλεπόμενα παιδαγωγικά όρια απέναντι σε μαθητική συμπεριφορά ή κατέθεσαν στο πλαίσιο διοικητικών διαδικασιών. Άλλοι καλούνται να απαντούν εξαντλητικά σε συνεχείς έγγραφες απαιτήσεις γονέων, όχι επειδή αυτό εξυπηρετεί την ουσία της συνεργασίας, αλλά επειδή δημιουργείται η εύλογη υποψία ότι κάθε διατύπωση μπορεί να αποτελέσει μελλοντικά «υλικό» ένδικης χρήσης.

Αυτή η κατάσταση δεν παράγει απλώς διοικητική επιβάρυνση. Παράγει κάτι πολύ πιο επικίνδυνο: έναν εκπαιδευτικό που αρχίζει να αυτολογοκρίνεται, να φοβάται να παρέμβει, να υπολογίζει όχι μόνο το παιδαγωγικό αλλά και το νομικό κόστος κάθε πράξης του.

Και όταν ο εκπαιδευτικός αρχίσει να σκέφτεται πρώτα την αυτοπροστασία και μετά τη μαθησιακή ανάγκη, τότε κάτι πολύ ουσιαστικό έχει ήδη διαρραγεί.

Το σχολείο δεν μπορεί να λειτουργεί ως πεδίο νομικής αντιπαράθεσης

Ασφαλώς, σε μια οργανωμένη δημοκρατική κοινωνία, κανείς δεν είναι υπεράνω ελέγχου και κανείς δεν ζητά ασυλία ή ακαταλόγιστο για τον εκπαιδευτικό. Η ύπαρξη θεσμικών διαδικασιών προστασίας δικαιωμάτων είναι απολύτως αυτονόητη. Όμως άλλο πράγμα η λογοδοσία και άλλο η μετατροπή του νόμου σε εργαλείο εκφοβισμού, πίεσης ή χειραγώγησης.

Η συστηματική προσφυγή σε νομικές κινήσεις ως μέσο άσκησης πίεσης απέναντι σε εκπαιδευτικούς θυμίζει ολοένα περισσότερο πρακτικές εκφοβιστικών μηνύσεων τύπου SLAPP, όπου ο στόχος δεν είναι πάντα η ουσιαστική απονομή δικαιοσύνης, αλλά η ψυχολογική και επαγγελματική εξουθένωση του άλλου.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η βασική προϋπόθεση της παιδαγωγικής – η εμπιστοσύνη – καταρρέει.

Ο εκπαιδευτικός μέσα σε ένα ήδη ασφυκτικό σύστημα

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο έντονο αν δει κανείς το συνολικό πλαίσιο μέσα στο οποίο καλείται να λειτουργήσει σήμερα ο εκπαιδευτικός.

Δεν πρόκειται για έναν εργαζόμενο που ασκεί το έργο του σε ήρεμες, υποστηρικτικές και σταθερές συνθήκες. Αντίθετα, ο σύγχρονος εκπαιδευτικός καλείται να διαχειριστεί τάξεις με 25 έως 30 μαθητές, σύνθετες μαθησιακές ανάγκες, κοινωνικές ανισότητες, περιπτώσεις ψυχικής ευαλωτότητας, περιστατικά έντασης, γονεϊκή πίεση, διοικητική γραφειοκρατία, ψηφιακές πλατφόρμες, αξιολογικές διαδικασίες, αλλεπάλληλες αναφορές και ένα συνεχές κλίμα επιτήρησης.

Παράλληλα, οι μαθητές κουβαλούν τα δικά τους βάρη: οικογενειακή ανασφάλεια, οικονομική πίεση, κοινωνικές εντάσεις, ψυχική κόπωση από μια κοινωνία που γίνεται ολοένα πιο σκληρή και άνιση.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο εκπαιδευτικός καλείται να είναι ταυτόχρονα παιδαγωγός, διαμεσολαβητής, διαχειριστής κρίσεων, διοικητικός υπάλληλος και συχνά άτυπος ψυχολογικός υποστηρικτής.

Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, καλείται πλέον να λειτουργεί και με τη διαρκή αγωνία της πιθανής νομικής εμπλοκής.

Η κρατική ευθύνη δεν μπορεί να αγνοείται

Η αγωνία αυτή δεν γεννιέται σε κενό αέρος. Τα τελευταία χρόνια, το κλίμα εντείνεται από την ίδια τη διοικητική πραγματικότητα της εκπαίδευσης, όπου πειθαρχικές διαδικασίες, έλεγχοι, στοχοποιήσεις και αυξημένη γραφειοκρατική πίεση έχουν ενισχύσει την αίσθηση ότι ο εκπαιδευτικός δεν αντιμετωπίζεται ως λειτουργός που χρειάζεται στήριξη, αλλά ως διαρκώς ύποπτος κρίκος που πρέπει να επιτηρείται.

Όταν η ίδια η πολιτεία εκπέμπει κλίμα δυσπιστίας, είναι αναπόφευκτο να ενισχύεται συνολικά η κουλτούρα φόβου.

Και εδώ ακριβώς τίθεται το κρίσιμο ζήτημα: υπάρχουν πραγματικοί μηχανισμοί θεσμικής προστασίας των εκπαιδευτικών ή αφήνονται ουσιαστικά μόνοι απέναντι σε κάθε μορφή πίεσης;

Το σχολείο χρειάζεται συμμαχίες, όχι χαρακώματα

Το πιο ουσιαστικό ίσως μήνυμα της παρέμβασης των εκπαιδευτικών είναι ότι δεν βλέπουν γονείς και μαθητές ως απέναντι στρατόπεδο. Αντιθέτως, αναγνωρίζουν ότι όλοι βρίσκονται στην ίδια πλευρά απέναντι στις δυσκολίες μιας κοινωνίας που πιέζει όλο και περισσότερο τις οικογένειες, τα παιδιά και το δημόσιο σχολείο.

Αυτό ακριβώς κάνει ακόμη πιο οδυνηρό το γεγονός ότι η επικοινωνία κινδυνεύει να αντικατασταθεί από μια κουλτούρα καχυποψίας και νομικής αντιπαράθεσης.

Γιατί όταν το σχολείο αρχίζει να μιλά «δια μέσου δικηγόρων», τότε δεν έχει ηττηθεί μόνο ο εκπαιδευτικός. Έχει ηττηθεί η ίδια η παιδαγωγική σχέση.