Χρήστος Κάτσικας

Η εικόνα ενός δασκάλου που περνά το κατώφλι αστυνομικού μεγάρου για να δώσει εξηγήσεις σχετικά με ένα περιστατικό στο σχολείο δεν είναι απλώς ένα τοπικό γεγονός. Είναι ένα κοινωνικό σύμπτωμα.

Στο Ηράκλειο, η σύλληψη 40χρονου εκπαιδευτικού έπειτα από καταγγελία μητέρας ότι «έπιασε μαθητή από τον λαιμό» επανέφερε με οξύ τρόπο ένα ερώτημα που σιγοβράζει στα σχολεία όλης της χώρας: Πόσο εκτεθειμένος είναι σήμερα ο εκπαιδευτικός όταν καλείται να επιτελέσει το καθήκον του;

Σύμφωνα με την καταγγελία, ο μαθητής φέρεται να είπε ότι ο δάσκαλος τον άρπαξε και τον απείλησε. Ο ίδιος ο εκπαιδευτικός, ωστόσο, υποστηρίζει πως παρενέβη για να σταματήσει έντονο καβγά μεταξύ μαθητών, αγγίζοντας τον συγκεκριμένο μαθητή από τους ώμους ή τον αγκώνα, με σκοπό την αποκλιμάκωση. Παρουσιάστηκε αυτοβούλως στις αρχές, συνελήφθη στο πλαίσιο της αυτόφωρης διαδικασίας και στη συνέχεια αφέθηκε ελεύθερος με προφορική εντολή εισαγγελέα, ενώ η προανάκριση βρίσκεται σε εξέλιξη.

Η υπόθεση προκάλεσε κινητοποίηση του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης «Δ. Θεοτοκόπουλος», με παρέμβαση στη ΔΙΠΕ Ηρακλείου και στάση εργασίας, κάνοντας λόγο για «αποτρόπαια σύλληψη» και για εκπαιδευτικούς «αθωράκιστους» απέναντι στην ποινικοποίηση της πράξης τους.

Η λεπτή γραμμή ανάμεσα στην παρέμβαση και την κατηγορία

Ιδιαίτερα δύσκολη γίνεται η κατάσταση όταν ο εκπαιδευτικός καλείται να αντιμετωπίσει παραβατικές συμπεριφορές μαθητών. Η επιβολή ορίων –θεμελιώδες στοιχείο της αγωγής– συχνά εκλαμβάνεται ως «στοχοποίηση».

Γονείς που αρνούνται να αναγνωρίσουν τη συμπεριφορά του παιδιού τους επιλέγουν την αντιπαράθεση. Καταγγελίες, απειλές για μηνύσεις, ακόμη και δημόσια στοχοποίηση εκπαιδευτικών σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν αποτελούν πια σπάνιο φαινόμενο.

Παράλληλα, η βαθμοθηρία εντείνει την πίεση. Σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα όπου η πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση καθορίζεται από επιδόσεις, ο βαθμός γίνεται διακύβευμα κύρους. Ο εκπαιδευτικός μετατρέπεται σε «εμπόδιο» ή «σύμμαχο» – ποτέ απλώς σε παιδαγωγό.

Ας αναρωτηθούμε ψύχραιμα: τι οφείλει να κάνει ένας δάσκαλος όταν βλέπει τρία ή τέσσερα παιδιά να εμπλέκονται σε σοβαρό καβγά; Να παραμείνει θεατής; Να καλέσει ενισχύσεις; Να παρέμβει άμεσα;

Η παιδαγωγική ευθύνη απαιτεί άμεση αντίδραση. Όμως η άμεση αντίδραση, σε ένα περιβάλλον έντασης, μπορεί να παρερμηνευτεί. Κάθε άγγιγμα μπορεί να καταγγελθεί ως υπέρβαση. Κάθε αυστηρή παρατήρηση να εκληφθεί ως απειλή.

Και τότε, ο εκπαιδευτικός βρίσκεται αντιμέτωπος όχι μόνο με την αγωνία της διαχείρισης ενός επεισοδίου, αλλά και με την πιθανότητα σύλληψης.

Η καθημερινή έκθεση: από τον βαθμό έως την εκδρομή

Το περιστατικό στο Ηράκλειο δεν είναι μεμονωμένο. Αντανακλά ένα κλίμα:

• Στην τάξη, ο βαθμός μετατρέπεται σε αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Γονείς απαιτούν «διόρθωση», αμφισβητούν την κρίση, επικαλούνται «αδικία».

• Στην εφημερία, ένα σπρώξιμο ή ένας τραυματισμός μπορεί να οδηγήσει σε μήνυση.

• Στις σχολικές εκδρομές, η ευθύνη είναι τεράστια. Ένα απρόοπτο αρκεί για να ξεκινήσει κύκλος καταγγελιών.

Ιδιαίτερα όταν πρόκειται για μαθητές με επαναλαμβανόμενη παραβατική συμπεριφορά, ο εκπαιδευτικός καλείται να επιβάλει όρια. Κι όμως, η επιβολή ορίων συχνά μετατρέπεται σε κατηγορία.

Όταν η αστυνομία μπαίνει στην αυλή

Τα τελευταία χρόνια, η παρουσία της αστυνομίας σε σχολικές υποθέσεις αυξάνεται. Σε αρκετές περιπτώσεις, η πίεση γονέων οδηγεί σε άμεση ενεργοποίηση της αυτόφωρης διαδικασίας, ακόμη και πριν διερευνηθούν εσωτερικά τα δεδομένα.

Η εικόνα προσαγωγής εκπαιδευτικού μπροστά σε μαθητές και συναδέλφους δεν είναι απλώς προσωπική δοκιμασία. Είναι πλήγμα στο κύρος του θεσμού.

Η δικαιοσύνη οφείλει –και σωστά– να διερευνά κάθε καταγγελία. Όμως η ποινικοποίηση της παιδαγωγικής πράξης χωρίς επαρκή θεσμικά φίλτρα δημιουργεί ένα σχολείο φοβισμένο.

«Ξέρεις ποιος είμαι εγώ;» – μια φράση που πληγώνει το σχολείο

Υπάρχουν, βεβαίως, γονείς που στηρίζουν το έργο των εκπαιδευτικών. Είναι η πλειονότητα. Συνεργάζονται, συζητούν, αναζητούν λύσεις.

Υπάρχουν όμως και εκείνοι που θεωρούν ότι η κοινωνική ή επαγγελματική τους ισχύς μπορεί να επιβληθεί στο σχολείο. Που παρεμβαίνουν με όρους πίεσης. Που απειλούν με καταγγελίες ως πρώτο –και όχι έσχατο– μέσο.

Παρά την αύξηση των περιστατικών έντασης, πολλοί εκπαιδευτικοί αισθάνονται ότι η πολιτεία δεν τους παρέχει επαρκή νομική και ψυχολογική κάλυψη. Η γραφειοκρατική διαδικασία διερεύνησης καταγγελιών μπορεί να είναι χρονοβόρα και ψυχοφθόρα, ακόμη κι αν τελικά ο εκπαιδευτικός δικαιωθεί.

Σε αυτό το κλίμα, ο εκπαιδευτικός νιώθει θεσμικά μόνος. Η πολιτεία συχνά περιορίζεται σε διοικητικές διαδικασίες, χωρίς ουσιαστική νομική και ψυχολογική υποστήριξη. Η αθώωση, όταν έρθει, δεν αναιρεί το ψυχικό κόστος.

Σε αυτό το περιβάλλον, οι ευθύνες της πολιτείας δεν μπορούν να παραμένουν στο περιθώριο.

Όταν η επίσημη ρητορική εστιάζει σχεδόν αποκλειστικά στον έλεγχο και στην καταγγελία, όταν οι ψηφιακές πλατφόρμες παραπόνων και αξιολογήσεων λειτουργούν χωρίς ουσιαστικά φίλτρα διαμεσολάβησης, καλλιεργείται –έστω άθελά της– μια κουλτούρα άμεσης προσφυγής και δημόσιας στοχοποίησης. Αντί να ενισχύεται η θεσμική συζήτηση μέσα στο σχολείο, συχνά επιβραβεύεται η πιο θορυβώδης φωνή.

Η πολιτεία οφείλει να θέσει σαφή όρια: να διασφαλίσει ότι κάθε καταγγελία εξετάζεται με σοβαρότητα αλλά και με εγγυήσεις για τον εκπαιδευτικό, να επενδύσει σε μηχανισμούς διαμεσολάβησης πριν από την ποινική οδό, να παρέχει νομική κάλυψη και ψυχολογική υποστήριξη. Διαφορετικά, το μήνυμα που εκπέμπεται είναι ότι η επιθετικότητα αποδίδει – και αυτό είναι το πιο επικίνδυνο μάθημα που μπορεί να δοθεί σε μια σχολική κοινότητα.

Το στοίχημα της επόμενης μέρας

Το ζήτημα δεν είναι να προστατευθεί κανείς από τον έλεγχο. Η διαφάνεια είναι αναγκαία. Το ζήτημα είναι να διαμορφωθεί ένα σαφές, δίκαιο και λειτουργικό πλαίσιο που:

• θα διαχωρίζει την αυθαίρετη βία από την αναγκαία παιδαγωγική παρέμβαση,

• θα προβλέπει διαδικασίες διαμεσολάβησης πριν την ποινική οδό,

• θα παρέχει νομική κάλυψη και υποστήριξη στους εκπαιδευτικούς,

• θα ενισχύει τη συνεργασία σχολείου–οικογένειας με όρους εμπιστοσύνης.

Το σχολείο δεν μπορεί να λειτουργεί υπό το βάρος της απειλής. Αν ο δάσκαλος φοβάται να χωρίσει έναν καβγά, τότε το παιδαγωγικό πεδίο έχει ήδη συρρικνωθεί.