Χρήστος Κάτσικας

Ο τελευταίος μήνας της σχολικής χρονιάς είναι, κάθε χρόνο, μια περίοδος αντιφάσεων. Από τη μία, η προσμονή της λήξης των μαθημάτων, η αίσθηση ότι «φτάνουμε στο τέλος». Από την άλλη, μια ένταση που κορυφώνεται σχεδόν αθόρυβα: προθεσμίες, επαναλήψεις, διαγωνίσματα, διορθώσεις, αξιολογήσεις. Μια καθημερινότητα που θυμίζει περισσότερο αγώνα δρόμου παρά παιδαγωγική διαδικασία.

Μέσα στις τάξεις, η εικόνα είναι γνώριμη. Οι μαθητές κουβαλούν ήδη την κούραση μιας ολόκληρης χρονιάς. Η συγκέντρωση μειώνεται, η αντοχή δοκιμάζεται, η διάθεση για ουσιαστική μάθηση συχνά υποχωρεί μπροστά στο άγχος της επίδοσης. Δεν είναι τυχαίο ότι οι εκπαιδευτικοί περιγράφουν αυτό το διάστημα ως «παιδαγωγικά εύθραυστο»: ό,τι δεν κατακτήθηκε σε βάθος μέσα στη χρονιά, δύσκολα θα κατακτηθεί τώρα, μέσα σε ένα περιβάλλον πίεσης.

Ταυτόχρονα, το σύστημα δείχνει να λειτουργεί με όρους επιτάχυνσης. Η ύλη πρέπει να «κλείσει», οι βαθμολογίες να καταχωριστούν, οι διοικητικές υποχρεώσεις να ολοκληρωθούν. Πίνακες, πλατφόρμες, αναφορές, διαδικασίες. Σε πολλές περιπτώσεις, η εκπαιδευτική πράξη περνά σε δεύτερη μοίρα, αφήνοντας χώρο σε μια γραφειοκρατική λογική που αντιμετωπίζει το σχολείο ως μηχανισμό καταγραφής και όχι ως ζωντανό οργανισμό μάθησης.

«Τον Μάιο δεν διδάσκεις· διεκπεραιώνεις», λέει χαρακτηριστικά μια φιλόλογος με πολυετή εμπειρία σε δημόσιο λύκειο της Αττικής. «Και αυτό είναι ίσως το πιο οδυνηρό: ξέρεις ότι θα μπορούσες να κάνεις τα πιο ενδιαφέροντα μαθήματα της χρονιάς, αλλά δεν υπάρχει ο χρόνος ούτε η ψυχική ενέργεια».

Η πίεση είναι ακόμα πιο έντονη στις τάξεις που βρίσκονται σε εξεταστικές διαδικασίες. Στη Γ’ Λυκείου, η σχολική ζωή μοιάζει να έχει ήδη μεταφερθεί εκτός σχολείου, στα φροντιστήρια και στην ατομική μελέτη. Το σχολείο συχνά λειτουργεί ως τυπικός σταθμός, με περιορισμένο παιδαγωγικό βάθος. Στις υπόλοιπες τάξεις, η Τράπεζα Θεμάτων και η λογική της τυποποιημένης αξιολόγησης εντείνουν την αγωνία, διαμορφώνοντας ένα κλίμα όπου το «πώς θα πέσει το θέμα» γίνεται σημαντικότερο από το «τι καταλάβαμε».

Και κάπου εκεί, μέσα σε αυτή τη συμπίεση χρόνου και νοήματος, αναδύεται ένα κρίσιμο ερώτημα: τι απομένει από τη μάθηση όταν όλα μετατρέπονται σε διαδικασίες ολοκλήρωσης;

Οι πιο έμπειροι εκπαιδευτικοί επιμένουν ότι αυτός ο τελευταίος μήνας θα μπορούσε να είναι αλλιώς. Θα μπορούσε να είναι χρόνος αναστοχασμού, σύνδεσης της γνώσης με την εμπειρία, δημιουργικών δραστηριοτήτων, συζητήσεων που δεν «χωρούσαν» μέσα στη χρονιά. Ένας μήνας όπου το σχολείο θα επανέβρισκε, έστω για λίγο, τον βαθύτερο ρόλο του: να δίνει νόημα και όχι μόνο να παράγει αποτελέσματα.

Ωστόσο, η πραγματικότητα συχνά τους διαψεύδει. Η πίεση για «κλείσιμο εκκρεμοτήτων» δεν αφήνει περιθώρια. Οι εκπαιδευτικοί καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα σε αντικρουόμενες απαιτήσεις: να ολοκληρώσουν την ύλη, να προετοιμάσουν τους μαθητές, να διαχειριστούν την κόπωση της τάξης, να ανταποκριθούν στις διοικητικές υποχρεώσεις. Και όλα αυτά σε ένα πλαίσιο όπου η υποστήριξη είναι περιορισμένη και οι προσδοκίες υψηλές.

Οι μαθητές, από την πλευρά τους, βιώνουν μια ιδιότυπη πίεση. Από τη μία, η ανάγκη να ανταποκριθούν στις εξετάσεις. Από την άλλη, η αίσθηση ότι το σχολείο δεν τους «κρατά» πια. Πολλοί αποσύρονται ψυχολογικά, άλλοι εκδηλώνουν ένταση ή αδιαφορία. Δεν είναι ένδειξη αδιαφορίας για τη μάθηση· είναι, συχνά, αντίδραση σε ένα περιβάλλον που δεν αφήνει χώρο για ουσιαστική συμμετοχή.

Κι όμως, μέσα σε αυτή τη δύσκολη συγκυρία, υπάρχουν στιγμές που φωτίζουν διαφορετικά την καθημερινότητα. Ένας εκπαιδευτικός που θα αφιερώσει λίγα λεπτά για μια ουσιαστική συζήτηση. Μια δραστηριότητα που θα «σπάσει» τη ρουτίνα. Ένα μάθημα που θα συνδεθεί με τη ζωή των μαθητών. Μικρές ρωγμές σε ένα ασφυκτικό πλαίσιο, που όμως έχουν τη δύναμη να θυμίσουν τι σημαίνει εκπαίδευση.

Ο τελευταίος μήνας δεν είναι απλώς το τέλος μιας διαδρομής. Είναι και ένας καθρέφτης. Αναδεικνύει τις αντοχές του σχολείου, αλλά και τις αδυναμίες του. Δείχνει τι λειτουργεί και τι χρειάζεται να αλλάξει. Και ίσως, αν τον δούμε με προσοχή, να μας δώσει και μια κατεύθυνση: ότι η εκπαίδευση δεν μπορεί να εξαντλείται σε δείκτες, ύλη και διαδικασίες. Χρειάζεται χρόνο, σχέση, εμπιστοσύνη.

Ίσως, τελικά, το πιο σημαντικό μάθημα αυτού του τελευταίου μήνα να μην βρίσκεται σε κανένα βιβλίο. Να βρίσκεται στην ίδια την εμπειρία του σχολείου: στο πώς αντέχει, πώς προσαρμόζεται, αλλά και στο πώς, ακόμα και στις πιο δύσκολες συνθήκες, συνεχίζει να αναζητά νόημα.