Χρήστος Κάτσικας

Η χαμηλή αναλογία μαθητών ανά εκπαιδευτικό δεν αποτυπώνει την πραγματικότητα στις σχολικές αίθουσες και δεν δικαιολογεί συγχωνεύσεις τμημάτων

Ηχαμηλή αναλογία μαθητών ανά εκπαιδευτικό δεν σημαίνει μικρά τμήματα, επαρκή στελέχωση σε κάθε σχολείο ή λιγότερη πίεση στην τάξη — και δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως αυτόματη δικαιολογία για συγχωνεύσεις

Ένας εκπαιδευτικός μπαίνει σε μια αίθουσα με 27 μαθητές και ακούει ότι η Ελλάδα διαθέτει μία από τις ευνοϊκότερες αναλογίες μαθητών ανά εκπαιδευτικό στην Ευρώπη, την ώρα που προσπαθεί να μοιράσει τη διδακτική ώρα ανάμεσα σε διαφορετικούς ρυθμούς μάθησης, ερωτήσεις, δυσκολίες και ανάγκες υποστήριξης.

Η αντίφαση φαίνεται παράλογη, όμως εξηγείται μόλις ξεχωρίσουμε δύο διαφορετικά μεγέθη: την αναλογία μαθητών προς εκπαιδευτικούς στο σύνολο ενός εκπαιδευτικού συστήματος και τον αριθμό των παιδιών που βρίσκονται μαζί σε ένα συγκεκριμένο τμήμα.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν ένας δείκτης στελέχωσης παρουσιάζεται ως φωτογραφία της σχολικής αίθουσας, δημιουργώντας την εντύπωση ότι ο εκπαιδευτικός διδάσκει σε οκτώ παιδιά και ότι, επομένως, οι διαμαρτυρίες για υπερφορτωμένα τμήματα ή ελλείψεις προσωπικού στερούνται βάσης.

Οι αριθμοί χρειάζονται ταυτότητα

Η αναλογία 8,2 μαθητών ανά εκπαιδευτικό στην Ελλάδα, έναντι 12,1 στην Ευρωπαϊκή Ένωση, προέρχεται από δημοσίευση της Eurostat της 5ης Οκτωβρίου 2023 και αφορά στοιχεία του 2021 για την πρωτοβάθμια και τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Στην ίδια δημοσίευση διευκρινίζεται ότι ο υπολογισμός γίνεται σε ισοδύναμα πλήρους απασχόλησης και ότι οι συγκρίσεις επηρεάζονται, μεταξύ άλλων, από τις ώρες διδασκαλίας, τη γεωγραφική κατανομή των σχολείων και τη λειτουργία πολυτάξιων τμημάτων. 

Στη νεότερη δημοσίευση της Eurostat, στις 8 Σεπτεμβρίου 2026, η Ελλάδα εμφανίζεται με 7,4 μαθητές ανά εκπαιδευτικό στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση για το 2024, έναντι 13,3 στην Ε.Ε., αλλά η ίδια η υπηρεσία προειδοποιεί ρητά ότι ο συγκεκριμένος δείκτης δεν αποτελεί άμεσο μέτρο εκπαιδευτικής ποιότητας και δεν πρέπει να συγχέεται με το μέσο μέγεθος της τάξης. 

Επομένως, η σοβαρή κριτική δεν χρειάζεται να χαρακτηρίσει τη διαίρεση «αντιεπιστημονική», αφού πρόκειται για αναγνωρισμένο στατιστικό δείκτη· χρειάζεται να εντοπίσει τη στιγμή κατά την οποία ο αριθμός φορτώνεται με συμπεράσματα που δεν μπορεί να υποστηρίξει.

Ο εκπαιδευτικός του συστήματος δεν είναι ένας επιπλέον δάσκαλος μέσα στην αίθουσα
 

Ένα σχολείο διαθέτει εκπαιδευτικούς διαφορετικών ειδικοτήτων, οι οποίοι διδάσκουν σε διαφορετικά τμήματα και ώρες, ενώ μπορεί να παρέχει ειδική εκπαιδευτική υποστήριξη σε μικρές ομάδες ή μεμονωμένους μαθητές, χωρίς αυτό να μειώνει αυτομάτως τον αριθμό των παιδιών στα υπόλοιπα τμήματα.

Ο ΟΟΣΑ διακρίνει καθαρά τους δύο δείκτες, υπολογίζοντας την αναλογία από τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς σε ισοδύναμα πλήρους απασχόλησης, ενώ το μέγεθος της τάξης προκύπτει από τον αριθμό των μαθητών και των τμημάτων. Στην κατηγορία του διδακτικού προσωπικού περιλαμβάνει και εκπαιδευτικούς ειδικής αγωγής ή όσους εργάζονται με μικρές ομάδες και ατομικά.

Η διάκριση αυτή έχει πολιτική σημασία, επειδή η υποστήριξη ενός παιδιού με ιδιαίτερες ανάγκες δεν αποτελεί «περίσσευμα προσωπικού» και η λειτουργία ενός μικρού σχολείου σε απομακρυσμένη περιοχή δεν μπορεί να κρίνεται αποκλειστικά με την αριθμητική ενός μεγάλου αστικού συγκροτήματος.

Μια ευνοϊκή εθνική αναλογία μπορεί να συνυπάρχει με άνιση κατανομή προσωπικού, τοπικές ελλείψεις και μεγάλα τμήματα, γι’ αυτό η συζήτηση για την επάρκεια χρειάζεται στοιχεία ανά περιοχή, σχολείο, ειδικότητα και εκπαιδευτική ανάγκη. 

Η εργασία δεν τελειώνει με τη διδακτική ώρα

Αντίστοιχη προσοχή απαιτείται στις συγκρίσεις για το ωράριο και τις αποδοχές, καθώς οι διδακτικές ώρες, ο συνολικός χρόνος εργασίας και οι ετήσιες αμοιβές είναι διαφορετικά μεγέθη, τα οποία πρέπει να εξετάζονται με κοινές μονάδες και σαφείς ορισμούς.

Τα στοιχεία του ΟΟΣΑ για το 2026 δεν στηρίζουν τη γενίκευση ότι οι Έλληνες εκπαιδευτικοί διδάσκουν περισσότερο από τον μέσο όρο του Οργανισμού: αναφέρουν ανώτατο ετήσιο διδακτικό χρόνο 645 ωρών στην πρωτοβάθμια και 600 στο Γυμνάσιο, έναντι μέσων όρων 770 και 710 ωρών αντίστοιχα, με τις απαραίτητες επιμέρους μεθοδολογικές επισημάνσεις. Παράλληλα, καταγράφουν για τους εκπαιδευτικούς Γυμνασίου στην Ελλάδα μέσες αποδοχές κατά 24% χαμηλότερες από εκείνες άλλων εργαζομένων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στη χώρα. 

Η διόρθωση μιας υπερβολής δεν ακυρώνει το βάρος της προετοιμασίας, των διορθώσεων, της επικοινωνίας με οικογένειες και της διοικητικής εργασίας, ούτε απαντά στο αν ο εκπαιδευτικός διαθέτει τον χρόνο και τα μέσα για να βοηθήσει ουσιαστικά κάθε μαθητή.

Το ζητούμενο είναι να χρησιμοποιούνται οι αριθμοί για να εντοπίζονται οι ανάγκες και να βελτιώνονται οι συνθήκες, με πλήρη δημοσιοποίηση των κενών, της κατανομής προσωπικού και του μεγέθους των τμημάτων, ώστε καμία συγχώνευση να μη δικαιολογείται από έναν εθνικό μέσο όρο που αφήνει τη συγκεκριμένη αίθουσα έξω από το κάδρο.