Χρήστος Κάτσικας

Πλατφόρμες, αναφορές, σχέδια δράσης, διοικητικές υποχρεώσεις και συνεχής τεκμηρίωση αφαιρούν χρόνο από εκείνο που θα έπρεπε να βρίσκεται στον πυρήνα του σχολείου: το μάθημα και το παιδί

Ένα από τα μεγαλύτερα παράδοξα της σύγχρονης σχολικής πραγματικότητας είναι ότι, ενώ οι απαιτήσεις από τον εκπαιδευτικό αυξάνονται διαρκώς και το σχολείο τού αναθέτει ολοένα περισσότερους ρόλους, ο διαθέσιμος χρόνος για την ίδια τη διδασκαλία, την ουσιαστική προετοιμασία του μαθήματος και τη σχέση με τους μαθητές περιορίζεται σταθερά, με αποτέλεσμα ο δάσκαλος και ο καθηγητής να βρίσκονται όλο και συχνότερα εγκλωβισμένοι σε μια καθημερινότητα διαχείρισης, καταγραφής και διεκπεραίωσης.

Ο εκπαιδευτικός που φτάνει νωρίς στο σχολείο για να ξαναδεί το υλικό της ημέρας μπορεί πριν από το πρώτο κουδούνι να βρεθεί να απαντά σε υπηρεσιακό μήνυμα, να ελέγχει μια πλατφόρμα, να συμπληρώνει στοιχεία για μια δράση ή να αναζητά ένα έγγραφο που πρέπει να αποσταλεί άμεσα, ενώ στο διάλειμμα, αντί να ξεκουραστεί ή να μιλήσει με έναν μαθητή που τον περιμένει έξω από την αίθουσα, μπορεί να πρέπει να συνεννοηθεί για μια εκδρομή, να διαχειριστεί ένα παράπονο γονέα ή να συζητήσει ένα περιστατικό που συνέβη στο προαύλιο.

Και όταν τελειώσουν τα μαθήματα, πολύ συχνά δεν τελειώνει και η εργασία.

Πλατφόρμες, αναφορές, καταγραφές, προγράμματα, σχέδια δράσης, αξιολογήσεις, διοικητικές διαδικασίες και συνεχείς απαιτήσεις τεκμηρίωσης δημιουργούν ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο ο εκπαιδευτικός καλείται να λειτουργεί ταυτόχρονα ως παιδαγωγός, γραμματέας, διαχειριστής, συντονιστής, διαμεσολαβητής και άνθρωπος πρώτης γραμμής απέναντι σε προβλήματα που συχνά ξεπερνούν κατά πολύ τις πραγματικές δυνατότητες του σχολείου.

Από τη διδασκαλία στη διαχείριση

Ο πίνακας δεν αποτυπώνει αριθμητικά δεδομένα, αλλά δείχνει τη συσσώρευση ρόλων που χαρακτηρίζει την καθημερινότητα πολλών εκπαιδευτικών και εξηγεί γιατί όλο και μεγαλύτερο μέρος της επαγγελματικής τους ενέργειας καταναλώνεται έξω από την καθαυτό διδακτική διαδικασία.

Η γραφειοκρατία δεν τελειώνει με το κουδούνι

Ένας εκπαιδευτικός μπορεί να έχει ολοκληρώσει πέντε ή έξι ώρες διδασκαλίας και, αντί να καθίσει να προετοιμάσει το αυριανό μάθημα, να πρέπει να ενημερώσει ηλεκτρονικά στοιχεία για μια σχολική δράση, να συντάξει πρακτικό συνεδρίασης, να καταγράψει ένα περιστατικό, να συμπληρώσει έντυπο για μαθητή ή να επικοινωνήσει με οικογένεια για θέμα που προέκυψε μέσα στην ημέρα.

Καμία σύγχρονη δημόσια υπηρεσία δεν μπορεί να λειτουργεί χωρίς οργάνωση και λογοδοσία, το πρόβλημα όμως αρχίζει όταν η απόδειξη ότι έγινε κάτι απαιτεί σχεδόν περισσότερο χρόνο από το ίδιο το έργο που πρέπει να γίνει, με αποτέλεσμα το σχολείο να κινδυνεύει να λειτουργεί περισσότερο για να παράγει τεκμήρια λειτουργίας και λιγότερο για να παράγει ουσιαστική μάθηση.

Το καλό μάθημα χρειάζεται χρόνο πριν αρχίσει

Ένα ποιοτικό μάθημα δεν αρχίζει όταν ο εκπαιδευτικός μπαίνει στην αίθουσα, αλλά όταν σκέφτεται αν το συγκεκριμένο τμήμα μπορεί να ακολουθήσει τον ίδιο ρυθμό με το προηγούμενο, όταν προετοιμάζει διαφορετικό φύλλο εργασίας για έναν μαθητή που δυσκολεύεται, όταν σχεδιάζει πώς θα εμπλέξει το παιδί που έχει αποσυρθεί ή πώς θα εξηγήσει με διαφορετικό τρόπο μια έννοια που χθες δεν έγινε κατανοητή.

Κι όμως, αυτός ακριβώς ο χρόνος είναι συχνά ο πρώτος που συμπιέζεται, την ώρα που το εκπαιδευτικό σύστημα ζητά περισσότερη εξατομίκευση, διαφοροποιημένη διδασκαλία, νέες τεχνολογίες, καινοτόμες προσεγγίσεις και καλύτερη παρακολούθηση κάθε μαθητή.

Ο εκπαιδευτικός ως διαχειριστής κρίσεων

Την ώρα που ο καθηγητής εξηγεί ένα μαθηματικό πρόβλημα ή αναλύει ένα κείμενο, μπορεί δύο μαθητές να κουβαλούν έναν καβγά από το διάλειμμα, ένας άλλος να βρίσκεται σε έντονη συναισθηματική φόρτιση και ένας τέταρτος να χρειάζεται διαφορετική εκπαιδευτική προσέγγιση για να παρακολουθήσει, ενώ μετά το μάθημα μπορεί να ακολουθήσουν συνεννόηση με τη διεύθυνση, επικοινωνία με γονείς και καταγραφή του περιστατικού.

Ένας καβγάς που ξεκίνησε το προηγούμενο βράδυ σε ομαδική συνομιλία μαθητών μπορεί το πρωί να μεταφερθεί στο προαύλιο και μέσα σε λίγα λεπτά ο εκπαιδευτικός να πρέπει να χωρίσει παιδιά, να ακούσει διαφορετικές εκδοχές, να ενημερώσει τη διεύθυνση, να επικοινωνήσει με οικογένειες και αμέσως μετά να επιστρέψει στην αίθουσα έτοιμος να διδάξει σαν να μην έχει συμβεί τίποτα.

Τα δύο λεπτά που χάνονται

Υπάρχει όμως και μια άλλη, λιγότερο ορατή πλευρά.

Ο μαθητής που περιμένει στο τέλος της ώρας και λέει «κύριε, μπορώ να σας πω κάτι;» μπορεί να θέλει να εξηγήσει γιατί έχει σταματήσει να διαβάζει, γιατί φοβάται να έρθει σχολείο ή γιατί κάτι σοβαρό συμβαίνει στο σπίτι του.

Αυτά τα δύο λεπτά μπορεί να είναι σημαντικότερα από μία ακόμη καταχώριση, αλλά είναι ακριβώς αυτά που κινδυνεύουν να χαθούν όταν ο εκπαιδευτικός πρέπει να φύγει γρήγορα για την επόμενη τάξη, να προλάβει μια συνεδρίαση ή να ολοκληρώσει μια διοικητική εκκρεμότητα.

Και κάπου εκεί προκύπτει το πιο απλό ερώτημα: πότε ακριβώς θα προλάβει να διδάξει;

Το καλύτερο σχολείο δεν είναι εκείνο που διαθέτει περισσότερες φόρμες, περισσότερες πλατφόρμες και περισσότερα παραδοτέα, αλλά εκείνο στο οποίο οι διοικητικές διαδικασίες υπηρετούν τη διδασκαλία αντί να την καταπίνουν.

Γιατί όσο περισσότερο ζητούμε από τον εκπαιδευτικό να γίνει γραμματέας, συντονιστής, διαχειριστής και ελεγκτής του ίδιου του έργου του, τόσο περισσότερο αφαιρούμε χρόνο από τον μοναδικό ρόλο που κανένα πληροφοριακό σύστημα δεν μπορεί να υποκαταστήσει: να είναι ο δάσκαλος της τάξης και ο άνθρωπος δίπλα στο παιδί.