Χρήστος Κάτσικας

Υπάρχει κάτι σχεδόν συγκινητικό στη στιγμή που ένας νέος εκπαιδευτικός περνά για πρώτη φορά την πόρτα ενός σχολείου ως λειτουργός της εκπαίδευσης και όχι ως μαθητής ή ως φοιτητής που παρακολουθεί από απόσταση την εκπαιδευτική διαδικασία, γιατί εκείνη τη στιγμή δεν κουβαλά απλώς έναν διορισμό, μια σύμβαση ή έναν επαγγελματικό τίτλο, αλλά ένα ολόκληρο σύμπαν προσδοκιών, ονείρων, ιδεών και προσωπικών υποσχέσεων για το πώς θέλει να σταθεί απέναντι στα παιδιά.

Οι περισσότεροι νέοι εκπαιδευτικοί δεν μπαίνουν στο σχολείο απλώς για να «βρουν μια δουλειά», όπως εύκολα και συχνά λέγεται από όσους αντιμετωπίζουν το επάγγελμα τεχνοκρατικά ή κυνικά· μπαίνουν έχοντας στο μυαλό τους εκείνον τον δάσκαλο ή εκείνη την καθηγήτρια που κάποτε σημάδεψε τη δική τους ζωή, μπαίνουν με τη βαθιά επιθυμία να γίνουν οι ίδιοι φορείς αλλαγής, να δημιουργήσουν μια τάξη ζωντανή, ανοιχτή, δημιουργική, ανθρώπινη, να εμπνεύσουν παιδιά που ίσως χρειάζονται έναν ενήλικα να τα πιστέψει, να μετατρέψουν το μάθημα από μηχανική διαδικασία σε εμπειρία σκέψης, συμμετοχής και ανακάλυψης.

Και τότε, πολλές φορές πολύ νωρίτερα απ’ όσο περίμεναν, έρχεται η πρώτη μεγάλη σύγκρουση με την πραγματικότητα, όχι απαραίτητα επειδή τα παιδιά είναι δύσκολα ή επειδή η διδασκαλία είναι απαιτητική — κάτι που λίγο-πολύ το είχαν φανταστεί — αλλά επειδή συνειδητοποιούν ότι το σχολείο που ονειρεύτηκαν και το σχολείο που συναντούν δεν είναι πάντοτε ο ίδιος χώρος.

Γιατί ο νέος εκπαιδευτικός που φαντάστηκε ότι το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειάς του θα αφιερώνεται στη διδασκαλία, στη σχέση με τους μαθητές, στην προετοιμασία ουσιαστικών μαθημάτων και στη δημιουργία παιδαγωγικού κλίματος, συναντά συχνά ένα περιβάλλον όπου πριν καν προλάβει να γνωρίσει τα παιδιά της τάξης του, καλείται να μάθει πλατφόρμες, διαδικασίες, φόρμες, διοικητικές υποχρεώσεις, deadlines, ηλεκτρονικές καταχωρίσεις, υπηρεσιακές απαιτήσεις και έναν ολόκληρο μικρό γραφειοκρατικό κόσμο που κανείς δεν του είχε πραγματικά εξηγήσει.

Και εκεί αρχίζει η πρώτη απογοήτευση, γιατί άλλο είναι να αγαπάς τη διδασκαλία και άλλο να νιώθεις ότι καθημερινά σε "καταπίνει" μια ατέλειωτη διαχείριση εγγράφων και υποχρεώσεων που αφήνει ελάχιστο χώρο για αυτό που θεωρούσες ότι είναι ο πυρήνας του επαγγέλματος.

Πολύ γρήγορα, επίσης, έρχεται αντιμέτωπος με κάτι που σπάνια συζητιέται δημόσια αλλά αποτελεί μια από τις πιο σκληρές εμπειρίες των πρώτων χρόνων: τη μοναξιά του νέου εκπαιδευτικού μέσα σε ένα σύστημα που ήδη λειτουργεί με δικούς του άγραφους κανόνες, ισορροπίες, σχέσεις και ιεραρχίες.

Αν βρεθεί σε ένα σχολείο με κουλτούρα συνεργασίας, με συναδέλφους πρόθυμους να εξηγήσουν, να καθοδηγήσουν, να καθησυχάσουν, να πουν εκείνο το απλό αλλά σωτήριο «όλοι από εδώ περάσαμε», η αρχή μπορεί να γίνει ανθρώπινη και δημιουργική.

Αν όμως βρεθεί σε ένα περιβάλλον ψυχρό, ανταγωνιστικό ή απλώς αδιάφορο, τότε η καθημερινότητα αποκτά άλλο βάρος, γιατί είναι εξαιρετικά δύσκολο να προσπαθείς να σταθείς επαγγελματικά ενώ μέσα σου φοβάσαι μήπως κάθε ερώτηση εκληφθεί ως αδυναμία, μήπως κάθε αβεβαιότητα παρερμηνευθεί ως ανεπάρκεια, μήπως η φυσιολογική αμηχανία ενός πρωτάρη μετατραπεί σε αρνητική ταμπέλα.

Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, στην ελληνική πραγματικότητα υπάρχει και μια επιπλέον, απολύτως υλική δυσκολία, που για χιλιάδες νέους εκπαιδευτικούς δεν είναι θεωρητικό ζήτημα αλλά καθημερινός αγώνας επιβίωσης: η αναγκαστική μετακίνηση μακριά από το σπίτι τους, σε νησιά, ακριτικές περιοχές ή πόλεις όπου το κόστος ζωής καταπίνει σχεδόν ολόκληρο τον μισθό.

Ο νέος εκπαιδευτικός που έφτασε γεμάτος ενθουσιασμό στο πρώτο του σχολείο, συχνά βρίσκεται λίγες εβδομάδες μετά να ψάχνει απεγνωσμένα οικονομικό δωμάτιο, να κάνει υπολογισμούς για το αν φτάνουν τα χρήματα για ενοίκιο, μετακινήσεις και βασικές ανάγκες, να περιορίζει ακόμη και στοιχειώδεις προσωπικές ανάγκες μόνο και μόνο για να μπορέσει να συνεχίσει να κάνει τη δουλειά που αγαπά.

Και τότε αρχίζει η πιο επώδυνη σύγκρουση: όχι ανάμεσα στο όνειρο και στη δυσκολία, αλλά ανάμεσα στο πάθος και στην εξάντληση.

Γιατί υπάρχει μια λεπτή αλλά καθοριστική διαφορά ανάμεσα σε μια απαιτητική δουλειά που σε γεμίζει και σε μια καθημερινότητα που σε αδειάζει πριν καν προλάβεις να ανθίσεις.

Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη που αιφνιδιάζει τους νέους εκπαιδευτικούς: η συνάντηση με την αληθινή ζωή των παιδιών.

Το πανεπιστήμιο μπορεί να προσφέρει θεωρίες, μεθοδολογία, παιδαγωγικά εργαλεία, αλλά τίποτα δεν σε προετοιμάζει πραγματικά για το παιδί που κουβαλά πένθος, οικονομική δυσκολία, θυμό, μοναξιά ή σιωπηλή παραίτηση, τίποτα δεν σε εκπαιδεύει πλήρως για εκείνη τη στιγμή που θα καταλάβεις πως απέναντί σου δεν έχεις «μαθητικό πληθυσμό», αλλά ανθρώπινες ιστορίες.

Και εκεί, πολλές φορές, ο νέος εκπαιδευτικός λυγίζει όχι επειδή δεν είναι επαρκής, αλλά επειδή είναι βαθιά ανθρώπινος.

Γιατί μπήκε στην εκπαίδευση για να προσφέρει και ανακαλύπτει ότι καλείται καθημερινά να διαχειριστεί πολύ περισσότερα από ένα γνωστικό αντικείμενο.

Το πιο ανησυχητικό, ωστόσο, δεν είναι ότι οι νέοι εκπαιδευτικοί δυσκολεύονται.

Το πραγματικά ανησυχητικό είναι ότι πολλές φορές το σύστημα αντιμετωπίζει αυτή τη δυσκολία σαν φυσιολογική δοκιμασία αντοχής, σαν μια άτυπη τελετή μύησης όπου πρέπει πρώτα να εξαντληθείς για να «σκληρύνεις».

Και όμως, αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη ήττα του σχολείου.

Γιατί κάθε φορά που ένας νέος άνθρωπος μπαίνει στην εκπαίδευση με φλόγα και μέσα σε λίγα χρόνια μετατρέπεται σε έναν επαγγελματία που απλώς διεκπεραιώνει, που λειτουργεί μηχανικά, που έμαθε να χαμηλώνει τις προσδοκίες του για να αντέξει, δεν χάνει μόνο ο ίδιος.

Χάνουν οι μαθητές που στερούνται τον ενθουσιασμό του.

Χάνει το σχολείο που απορρίπτει την ανανέωση.

Χάνει η ίδια η κοινωνία που χρειάζεται εκπαιδευτικούς με πίστη, φαντασία και ψυχικό απόθεμα.

Οι νέοι εκπαιδευτικοί δεν χρειάζονται έναν τοίχο για να αποδείξουν ότι αξίζουν.

Χρειάζονται ένα σχολείο που να τους υποδέχεται, να τους καθοδηγεί, να τους προστατεύει από την επαγγελματική εξουθένωση, να τους επιτρέπει να κάνουν λάθη χωρίς φόβο και, πάνω απ’ όλα, να μην τους αναγκάζει να εγκαταλείψουν τόσο νωρίς αυτό για το οποίο μπήκαν στην εκπαίδευση: την πίστη ότι μπορούν να αλλάξουν έστω και λίγο τον κόσμο ενός παιδιού.