Χρήστος Κάτσικας

Μπροστά σε μια βαθιά και διαρκώς επιδεινούμενη κρίση βρίσκεται το εκπαιδευτικό σύστημα στη Δύση, με το επάγγελμα του δασκάλου και του καθηγητή να χάνει σταδιακά τη δυναμική και την ελκυστικότητά του. Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση της UNESCO, έως το 2030 θα πρέπει να καλυφθούν περίπου 4,8 εκατομμύρια θέσεις εκπαιδευτικών σε Ευρώπη και Βόρεια Αμερική, με τη συντριπτική πλειονότητα των κενών να οφείλεται όχι σε έλλειψη νέων αποφοίτων, αλλά σε μαζική αποχώρηση από το επάγγελμα.

Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι ανησυχητική: ένα επάγγελμα με κρίσιμο κοινωνικό ρόλο μετατρέπεται σταδιακά σε «υψηλού κινδύνου», με αυξανόμενα ποσοστά εξουθένωσης, απογοήτευσης και αποχώρησης.

Οι αιτίες της κρίσης: Μισθοί, ανασφάλεια και εξουθένωση

Η φθορά του εκπαιδευτικού επαγγέλματος δεν είναι αποτέλεσμα ενός μόνο παράγοντα, αλλά συνδυασμού πιέσεων που συσσωρεύονται εδώ και χρόνια.

Χαμηλές απολαβές και περιορισμένη αναγνώριση
Μόνο οι μισές χώρες προσφέρουν στους εκπαιδευτικούς αμοιβές υψηλότερες από άλλους επαγγελματίες με παρόμοια προσόντα. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη σταδιακή απομάκρυνση νέων από το επάγγελμα.

Εργασιακή ανασφάλεια
Σε χώρες όπως η Ελλάδα και η Ισπανία, πάνω από το 20% των εκπαιδευτικών εργάζεται με προσωρινές συμβάσεις. Η αβεβαιότητα αυτή λειτουργεί αποτρεπτικά για τη μακροχρόνια παραμονή στο επάγγελμα.

Επαγγελματική εξουθένωση (burnout)
Η αυξημένη γραφειοκρατία, οι συνεχείς αλλαγές, οι πιέσεις και ο αυξανόμενος φόρτος εργασίας οδηγούν σε έντονη ψυχική και σωματική κόπωση.

Η προειδοποίηση της UNESCO είναι σαφής: Η υποβάθμιση του επαγγέλματος των εκπαιδευτικών θέτει σε κίνδυνο την ίδια την ποιότητα της δημόσιας εκπαίδευσης.

Η «σιωπηρή παραίτηση» στα σχολεία

Πέρα από τη μαζική έξοδο, ένα πιο ύπουλο φαινόμενο κάνει την εμφάνισή του: η λεγόμενη «σιωπηρή παραίτηση».

Πρόκειται για μια κατάσταση κατά την οποία οι εκπαιδευτικοί αποστασιοποιούνται ψυχικά από το έργο τους και αναζητούν διέξοδο μέσω πρόωρης συνταξιοδότησης ή αλλαγής επαγγέλματος

Το φαινόμενο αυτό συνδέεται με ένα περιβάλλον συνεχούς αξιολόγησης, ελέγχου και πίεσης, όπου το σχολείο μετατρέπεται σε έναν χώρο διαρκούς επιτήρησης και λιγότερο δημιουργικής παιδαγωγικής διαδικασίας.

Η ελληνική πραγματικότητα: Γήρανση, φτώχεια και πίεση

Στην Ελλάδα, η κατάσταση παρουσιάζει ιδιαίτερες προκλήσεις.

Γήρανση του εκπαιδευτικού δυναμικού
Η μέση ηλικία των εκπαιδευτικών, ιδιαίτερα στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, ξεπερνά τα 50 έτη, ενώ οι νέες προσλήψεις δεν επαρκούν για να καλύψουν τα κενά.

Οικονομική πίεση
Οι περικοπές της περιόδου της κρίσης έχουν αφήσει ισχυρό αποτύπωμα, καθιστώντας το επάγγελμα λιγότερο ελκυστικό για τους νέους.

Πολυδιάστατος ρόλος χωρίς υποστήριξη
Ο σύγχρονος εκπαιδευτικός καλείται να λειτουργήσει ταυτόχρονα ως:

• δάσκαλος

• διοικητικός υπάλληλος

• ψυχολόγος

• διαχειριστής κρίσεων

Η πανδημία ανέδειξε ακόμη περισσότερο αυτή την πίεση, με τους εκπαιδευτικούς να καλούνται μέσα σε ελάχιστο χρόνο να προσαρμοστούν σε νέες τεχνολογίες και ρόλους.

Ένα τοξικό εργασιακό περιβάλλον

Ο συνδυασμός γραφειοκρατίας, συνεχών αλλαγών και αυξανόμενων απαιτήσεων δημιουργεί ένα περιβάλλον που πολλοί εκπαιδευτικοί χαρακτηρίζουν «αφόρητο».

• Συνεχής παραγωγή εγκυκλίων και οδηγιών

• Πίεση για αξιολόγηση και αποδοτικότητα

• Έλλειψη ουσιαστικής παιδαγωγικής ελευθερίας

• Διώξεις και πειθαρχικά

Το αποτέλεσμα είναι η αποδυνάμωση του νοήματος της διδασκαλίας και η μετατροπή του σχολείου σε έναν χώρο διοικητικής διαχείρισης αντί δημιουργικής μάθησης.

Το «κύμα φυγής» και οι συνέπειες

Όλα τα παραπάνω οδηγούν σε ένα αυξανόμενο «κύμα φυγής» από το επάγγελμα.

Πολλοί εκπαιδευτικοί επιλέγουν πρόωρη συνταξιοδότηση, εγκαταλείπουν την εκπαίδευση ή αποστασιοποιούνται επαγγελματικά.

Η τάση αυτή, αν δεν ανακοπεί, ενδέχεται να οδηγήσει σε σοβαρές ελλείψεις προσωπικού, επιδείνωση της ποιότητας διδασκαλίας και αύξηση των ανισοτήτων στην εκπαίδευση.

Ένα κρίσιμο σταυροδρόμι για την εκπαίδευση

Η κρίση των εκπαιδευτικών δεν είναι απλώς ένα εργασιακό ζήτημα. Είναι ένα ζήτημα που αφορά το μέλλον της κοινωνίας.

Χωρίς επαρκώς υποστηριζόμενους εκπαιδευτικούς το σχολείο χάνει τον παιδαγωγικό του χαρακτήρα, οι μαθητές στερούνται ποιοτική εκπαίδευση και οι κοινωνικές ανισότητες διευρύνονται

Η αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί ουσιαστική ενίσχυση των αποδοχών, μείωση της γραφειοκρατίας, σταθερό εργασιακό πλαίσιο και επαναφορά του παιδαγωγικού ρόλου στο επίκεντρο.

Η έκθεση της UNESCO δεν αφήνει περιθώρια εφησυχασμού. Η επένδυση στους εκπαιδευτικούς δεν είναι επιλογή — είναι προϋπόθεση για τη βιωσιμότητα της εκπαίδευσης στον 21ο αιώνα.