Χρήστος Κάτσικας

Η σχέση των μαθητών με τη μάθηση δεν είναι ούτε αυτονόητη ούτε δεδομένη. Αντίθετα, αποτελεί ένα δυναμικό πεδίο όπου συγκρούονται εμπειρίες, προσδοκίες, φόβοι και επιθυμίες. Στη σύγχρονη σχολική πραγματικότητα, τα κρίσιμα ερωτήματα δεν είναι απλώς «τι μαθαίνουν οι μαθητές», και «γιατί να θέλουν να μάθουν».

Τα κίνητρα για μάθηση δεν είναι μονοδιάστατα. Η παιδαγωγική επιστήμη διακρίνει ανάμεσα στα εσωτερικά και τα εξωτερικά κίνητρα. Τα πρώτα σχετίζονται με την αυθεντική περιέργεια, τη χαρά της ανακάλυψης, την ικανοποίηση της κατανόησης. Τα δεύτερα συνδέονται με βαθμούς, εξετάσεις, ανταμοιβές ή και φόβους αποτυχίας. Στην πράξη, όμως, τα δύο αυτά επίπεδα συχνά συνυπάρχουν, άλλοτε ενισχύοντας και άλλοτε υπονομεύοντας το ένα το άλλο.

Στην καρδιά της μαθησιακής διαδικασίας βρίσκεται η σχέση. Ένας εκπαιδευτικός που εμπνέει, που δημιουργεί ένα περιβάλλον εμπιστοσύνης και αποδοχής, μπορεί να λειτουργήσει ως ισχυρό κίνητρο για τον μαθητή. Δεν είναι λίγες οι φορές που οι ίδιοι οι μαθητές παραδέχονται ότι «διάβασαν για τον καθηγητή», όχι από υποχρέωση, αλλά από επιθυμία να ανταποκριθούν σε μια σχέση που τους αναγνώρισε και τους στήριξε.

Εξίσου σημαντικό είναι το νόημα. Όταν η γνώση συνδέεται με την πραγματική ζωή, όταν απαντά –έστω και μερικώς– στο διαχρονικό «πού θα μου χρειαστεί αυτό;», τότε η μάθηση αποκτά αξία. Αντίθετα, όταν παρουσιάζεται ως αποσπασματική, τυποποιημένη και αποκομμένη από την εμπειρία, χάνει την ελκυστικότητά της. Οι μαθητές δεν απορρίπτουν τη γνώση· απορρίπτουν συχνά τον τρόπο με τον οποίο αυτή τους προσφέρεται.

Ωστόσο, τα αντικίνητρα που αναπτύσσονται μέσα στο σχολικό περιβάλλον είναι συχνά ισχυρότερα από τα κίνητρα. Η υπερβολική έμφαση στην αξιολόγηση αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες απομάκρυνσης από τη μάθηση. Όταν το βάρος μετατοπίζεται από την κατανόηση στην επίδοση, από τη διαδικασία στο αποτέλεσμα, τότε η μάθηση μετατρέπεται σε μέσο επιβίωσης και όχι σε διαδικασία ανάπτυξης.

Η Τράπεζα Θεμάτων, τα συνεχόμενα διαγωνίσματα και η πίεση για υψηλές επιδόσεις διαμορφώνουν ένα περιβάλλον όπου το λάθος δεν αντιμετωπίζεται ως ευκαιρία μάθησης, αλλά ως απειλή. Οι μαθητές μαθαίνουν να αποφεύγουν το ρίσκο, να αναζητούν τη «σωστή απάντηση» και όχι να διερευνούν. Κι έτσι, η δημιουργικότητα, η κριτική σκέψη και η αυθεντική κατανόηση συχνά υποχωρούν.

Παράλληλα, η ίδια η δομή του σχολείου μπορεί να λειτουργήσει αποθαρρυντικά. Μεγάλα τμήματα, περιορισμένος χρόνος, ασφυκτική ύλη. Ο εκπαιδευτικός καλείται να «προλάβει», ο μαθητής να «αντέξει». Σε αυτό το πλαίσιο, η εξατομικευμένη προσέγγιση, που αποτελεί βασικό παράγοντα ενίσχυσης του κινήτρου, γίνεται δύσκολη έως ανέφικτη.

Δεν πρέπει, επίσης, να υποτιμάται ο ρόλος της κοινωνίας και της οικογένειας. Οι προσδοκίες για επιτυχία, η πίεση για «καλές σχολές», η διαρκής σύγκριση δημιουργούν ένα φορτίο που συχνά απομακρύνει τους μαθητές από την ουσία της μάθησης. Η γνώση παύει να είναι προσωπική κατάκτηση και γίνεται μέσο κοινωνικής επιβεβαίωσης.

Κι όμως, μέσα σε αυτή τη σύνθετη πραγματικότητα, υπάρχουν δρόμοι που μπορούν να επανασυνδέσουν τους μαθητές με τη μάθηση. Η ενίσχυση της ενεργητικής συμμετοχής, η καλλιέργεια της αυτενέργειας, η αποδοχή του λάθους ως φυσικού στοιχείου της διαδικασίας, μπορούν να λειτουργήσουν καταλυτικά. Η μετατόπιση από το «μαθαίνω για να εξεταστώ» στο «μαθαίνω για να καταλάβω» δεν είναι εύκολη, αλλά είναι αναγκαία.

Οι εκπαιδευτικοί, παρά τις δυσκολίες, παραμένουν ο πιο καθοριστικός παράγοντας. Με μικρές, καθημερινές παρεμβάσεις μπορούν να αλλάξουν το κλίμα: μια ερώτηση που προκαλεί σκέψη, μια συζήτηση που δίνει χώρο στους μαθητές, μια δραστηριότητα που ενεργοποιεί τη φαντασία. Δεν απαιτούνται πάντα μεγάλες αλλαγές· συχνά, αρκεί μια διαφορετική στάση απέναντι στη μάθηση.

Τελικά, το ζήτημα των κινήτρων δεν αφορά μόνο τους μαθητές. Αφορά το ίδιο το σχολείο και τον τρόπο που αντιλαμβάνεται τον ρόλο του. Αν το σχολείο συνεχίσει να λειτουργεί κυρίως ως μηχανισμός αξιολόγησης, τότε τα αντικίνητρα θα υπερισχύουν. Αν, όμως, επανατοποθετήσει στο κέντρο του τη σχέση, το νόημα και την εμπειρία, τότε μπορεί να ξανακερδίσει το ενδιαφέρον των μαθητών.

Η μάθηση δεν είναι υποχρέωση. Είναι ανάγκη. Και όταν αυτή η ανάγκη βρει τον χώρο να εκφραστεί, τότε οι μαθητές δεν χρειάζονται πίεση για να μάθουν. Χρειάζονται μόνο έναν λόγο που να αξίζει.