Χρήστος Κάτσικας

Το σχολείο δεν φτιάχνει μόνο γιατρούς, μηχανικούς ή φιλολόγους. Φτιάχνει ανθρώπους που μπορούν να λύνουν προβλήματα, να αναμετρώνται με την αμφιβολία, να αναγνωρίζουν τον εαυτό τους και να στέκονται όρθιοι απέναντι στον κόσμο. Και αυτό — όσο κι αν δεν αποτυπώνεται σε βιογραφικό — είναι ίσως το πιο χρήσιμο μάθημα από όλα.

«Εγώ κύριε θέλω θεωρητική κατεύθυνση· γιατί να κάνω μαθηματικά;»
«Εγώ κυρία θέλω θετική· τι να την κάνω τη λογοτεχνία;»
Και κάποιες φορές, χωρίς περιστροφές: «Το σχολείο είναι άχρηστο. Δεν μαθαίνουμε τίποτα».

Όποιος έχει σταθεί μπροστά σε τάξη αναγνωρίζει αυτές τις φράσεις. Δεν είναι επίθεση. Είναι αγωνία. Πίσω τους κρύβεται ένα ερώτημα πολύ πιο βαθύ: πού είναι το νόημα;

Οι μαθητές δεν ζητούν κατάλογο εφαρμογών. Ζητούν λόγο να κοπιάσουν.

Τα λάθη της «υπεράσπισης»

Ο εκπαιδευτικός Δημήτρης Τσιριγώτης έχει επισημάνει εύστοχα ότι συχνά, στην προσπάθεια να αποδείξουμε τη χρησιμότητα ενός μαθήματος, πέφτουμε σε δύο παγίδες:

• Αραδιάζουμε πρακτικές χρήσεις: εκπτώσεις, εφορία, τεχνολογία.

• Μιλάμε πολύ.

Και τότε ο μαθητής, με καθαρή λογική, ανταπαντά: «Αν δεν θέλω να γίνω μηχανικός, γιατί να μάθω το πυθαγόρειο;»

Και πράγματι. Γιατί;

Ίσως γιατί η απάντηση δεν είναι επαγγελματική. Είναι υπαρξιακή.

Η στιγμή της σιωπής

Φανταστείτε έναν διάλογο:

Μαθητής: «Τα μαθηματικά είναι άχρηστα».
Καθηγητής: «Αν με ρωτάς πόσες φορές χρησιμοποίησα το πυθαγόρειο θεώρημα στην καθημερινότητά μου, η απάντηση είναι: καμία».

Σιωπή.

Και μετά:

«Αλλά όλα όσα έμαθα μέσα από τα μαθηματικά μού έσωσαν τη ζωή. Γιατί με έμαθαν να λύνω προβλήματα. Να βάζω τα δεδομένα στη σειρά. Να μην πανικοβάλλομαι. Κι η ζωή είναι γεμάτη προβλήματα».

Να το κέρδος. Όχι η εξίσωση. Η σκέψη πίσω από την εξίσωση.

Ο Καβάφης δεν είναι “ύλη”. Είναι εσωτερικός διάλογος.

Ποιος θα ζητήσει από έναν ενήλικα να αναλύσει τον συμβολισμό στην «Ιθάκη» του Κωνσταντίνος Π. Καβάφης; Κανείς.

Κι όμως, σε μια προσωπική αποτυχία, σε μια καθυστέρηση, σε μια διαδρομή που δεν έφτασε όπως τη σχεδίαζε, ίσως θυμηθεί πως «η Ιθάκη σ’ έδωσε το ωραίο ταξίδι».

Η λογοτεχνία δεν διδάσκει επάγγελμα. Διδάσκει αυτογνωσία.
Μαθαίνει τον νέο άνθρωπο να αναγνωρίζει τα συναισθήματά του, να βλέπει τον εαυτό του μέσα στους άλλους, να αναπτύσσει ενσυναίσθηση.

Όπως έγραψε ο Marcel Proust, είμαστε αναγνώστες του εαυτού μας. Στις σελίδες ενός βιβλίου, ο μαθητής συναντά εκδοχές του εαυτού του που δεν είχε ακόμη ανακαλύψει.

Η Ναυμαχία του Ναυαρίνου δεν είναι ημερομηνία. Είναι πολιτική ωριμότητα.

Τι νόημα έχει να γνωρίζει κανείς τι έγινε το 1827 στη Ναυμαχία του Ναυαρίνου;

Αν η Ιστορία ήταν μόνο ημερομηνίες, ίσως κανένα.

Αλλά η Ιστορία είναι μάθημα ευθύνης. Είναι η κατανόηση ότι οι κοινωνίες δεν κινούνται τυχαία. Ότι οι διεθνείς ισορροπίες, οι συμμαχίες, τα συμφέροντα, οι αποφάσεις προσώπων και κρατών αλλάζουν την πορεία λαών.

Ο μαθητής που μαθαίνει Ιστορία δεν αποστηθίζει. Εκπαιδεύεται να διαβάζει τον κόσμο. Να μην καταπίνει αμάσητη την πληροφορία. Να συνδέει γεγονότα.

Η Ιστορία είναι σχολείο πολιτειότητας.

Το πυθαγόρειο θεώρημα δεν είναι τρίγωνο. Είναι μεθοδολογία.

Το πυθαγόρειο θεώρημα πιθανόν να μη χρειαστεί ποτέ σε μια καθημερινή αγορά.

Αλλά η διαδικασία επίλυσης ενός μαθηματικού προβλήματος καλλιεργεί:

• οργάνωση σκέψης

• επιμονή

• ανοχή στη δυσκολία

• αναζήτηση τεκμηριωμένης λύσης

Τα μαθηματικά δεν είναι αριθμοί. Είναι πειθαρχία νου.
Και σε μια εποχή εύκολων απαντήσεων, αυτό είναι επαναστατικό.

Κάθε μάθημα κι ένα διαφορετικό κλειδί

• Φυσική: σε μαθαίνει να αμφισβητείς. Να ζητάς απόδειξη. Να μην υποκύπτεις σε δογματισμούς.

• Λογοτεχνία: σου δίνει λέξεις για όσα νιώθεις.

• Ιστορία: σε βοηθά να βλέπεις τις κοινωνίες σε βάθος χρόνου.

• Μαθηματικά: σε εκπαιδεύουν να σκέφτεσαι καθαρά.

Κανένα μάθημα δεν είναι αυτάρκες. Όλα μαζί συγκροτούν έναν τρόπο να στέκεσαι στον κόσμο.

Το σχολείο ως τόπος συνάντησης

Ίσως πίσω από το «πού θα μου χρειαστεί αυτό;» να κρύβεται κάτι ακόμη μεγαλύτερο: «Πού θα μου χρειαστεί το σχολείο;»

Το σχολείο είναι ο τόπος όπου ο νέος άνθρωπος συναντά την ιστορία της ανθρωπότητας. Όπου η ανακάλυψη του παρελθόντος ακουμπά την προσωπική του διαδρομή. Όπου οι ιδέες, οι αγώνες, τα λάθη και τα επιτεύγματα προηγούμενων γενεών γίνονται κτήμα του.

Δεν είναι απλώς προθάλαμος αγοράς εργασίας. Είναι εργαστήριο διαμόρφωσης ανθρώπων.

Και τελικά;

Όταν ένας μαθητής ρωτά «πού θα μου χρειαστεί αυτό;», δεν ζητά λίστα επαγγελμάτων. Ζητά νόημα.

Κι ίσως η πιο τίμια απάντηση είναι αυτή: Δεν ξέρω πότε θα χρειαστείς το συγκεκριμένο θεώρημα, τον ποιητή ή τη μάχη. Ξέρω όμως ότι μέσα από αυτά θα μάθεις να σκέφτεσαι, να αντέχεις, να κρίνεις, να κατανοείς.

Το σχολείο δεν φτιάχνει μόνο γιατρούς, μηχανικούς ή φιλολόγους. Φτιάχνει ανθρώπους που μπορούν να λύνουν προβλήματα, να αναμετρώνται με την αμφιβολία, να αναγνωρίζουν τον εαυτό τους και να στέκονται όρθιοι απέναντι στον κόσμο. Και αυτό — όσο κι αν δεν αποτυπώνεται σε βιογραφικό — είναι ίσως το πιο χρήσιμο μάθημα από όλα.