Του Γιώργου Κ. Καββαδία

Την Τετάρτη 20 Μαΐου 2026 θα διεξαχθούν οι εξετάσεις διαγνωστικού χαρακτήρα («ελληνική PISA») με απόφαση της υπουργού Παιδείας Σοφία Ζαχαράκη. Στις εξετάσεις θα συμμετάσχουν μαθητές από 600 σχολεία: μαθητές της Στ’ Δημοτικού από 300 Δημοτικά και μαθητές της Γ’ Γυμνασίου από 300 Γυμνάσια. Οι εξετάσεις αφορούν τη Νεοελληνική Γλώσσα και τα Μαθηματικά και, σύμφωνα με το υπουργείο, στόχος είναι η «έγκυρη και αξιόπιστη διάγνωση» γνώσεων και δεξιοτήτων κριτικής σκέψης των μαθητών.

Πίσω όμως από τις κυβερνητικές διακηρύξεις, η ουσία της πολιτικής του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) δεν αφορά τη βελτίωση της εκπαίδευσης, αλλά τη μετατροπή της σε μηχανισμό προσαρμοσμένο στις ανάγκες της αγοράς. Οι κατευθύνσεις του ΟΟΣΑ έχουν ήδη αποτυπωθεί τα προηγούμενα χρόνια μέσα από συγχωνεύσεις σχολείων, αύξηση ωραρίου, αξιολόγηση, μισθολογική καθήλωση και ελαστικοποίηση των εργασιακών σχέσεων. Η συμμετοχή της Ελλάδας στον διαγωνισμό κοστίζει πάνω από 208.000 ευρώ ετησίως, χωρίς να υπολογίζονται οι δαπάνες για σεμινάρια και δράσεις προβολής του PISA. Παράλληλα, ο διεθνής προϋπολογισμός του προγράμματος φτάνει δεκάδες εκατομμύρια δολάρια, με χορηγούς διεθνείς οργανισμούς, ιδρύματα και επιχειρηματικά συμφέροντα.

Η λεγόμενη «τυποποιημένη αξιολόγηση» παρουσιάζεται ως αντικειμενική και αμερόληπτη διαδικασία. Στην πραγματικότητα, όμως, χρησιμοποιείται για να συνδέσει τις επιδόσεις των μαθητών με την αξιολόγηση σχολείων και εκπαιδευτικών. Τα αποτελέσματα των τεστ μετατρέπονται σε εργαλείο κατηγοριοποίησης: σχολεία «καλά» και «κακά», εκπαιδευτικοί «αποτελεσματικοί» και «ανεπαρκείς», μαθητές «ικανοί» και «αδύναμοι». Έτσι οικοδομείται ένας μηχανισμός ελέγχου της εκπαιδευτικής διαδικασίας, όπου η διδασκαλία, η μάθηση και ακόμη και το περιεχόμενο της γνώσης προσαρμόζονται στις απαιτήσεις των εξετάσεων.

Ο ίδιος ο ΟΟΣΑ έχει υπογραμμίσει την ανάγκη σύνδεσης αξιολόγησης μαθητών, σχολικών μονάδων και εκπαιδευτικών. Με αυτόν τον τρόπο, η ευθύνη για τα προβλήματα της εκπαίδευσης μεταφέρεται σχεδόν αποκλειστικά στους εκπαιδευτικούς και στα σχολεία, αποκρύπτοντας τις ευθύνες του κράτους για την υποχρηματοδότηση, τις κοινωνικές ανισότητες και τις ελλείψεις σε υποδομές και προσωπικό. Παράλληλα, η λογική του ανταγωνισμού ωθεί τα σχολεία να λειτουργούν σαν επιχειρήσεις που πρέπει να «αποδίδουν», διαφορετικά περιθωριοποιούνται ή οδηγούνται σε μαρασμό.

Το PISA προωθεί μια αντίληψη γνώσης περιορισμένης σε μετρήσιμες δεξιότητες και αποσπασματικές πληροφορίες. Αντί για ουσιαστική μόρφωση και καλλιέργεια κριτικής σκέψης, προκρίνει την προσαρμογή σε τυποποιημένες εξετάσεις. Η διδασκαλία κινδυνεύει να μετατραπεί σε προπόνηση για τεστ, ενώ η γνώση αποσυνδέεται από τη δημιουργικότητα, τη φαντασία και τη βαθύτερη κατανόηση. Τα συγκεκριμένα τεστ ευνοούν περισσότερο την ταχύτητα επιλογής απαντήσεων και την επιφανειακή απομνημόνευση παρά τη δημιουργική και ουσιαστική σχέση με τη γνώση.

Μέσα στην τάξη, μαθητές και εκπαιδευτικοί πιέζονται να ακολουθήσουν μια ενιαία, μηχανιστική διαδικασία μάθησης, όπου το ζητούμενο είναι η μετρήσιμη απόδοση και όχι η εκπαιδευτική διαδικασία ως ζωντανή σχέση. Η λογική αυτή οδηγεί στην ομογενοποίηση: όλοι οι μαθητές πρέπει να ανταποκρίνονται στα ίδια κριτήρια, ανεξάρτητα από κοινωνικές, οικονομικές ή πολιτισμικές ιδιαιτερότητες.

Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι οι εξετάσεις αυτές επεκτείνονται ακόμη και στο Δημοτικό. Η πίεση και το άγχος μεταφέρονται σε παιδιά πολύ μικρής ηλικίας, τα οποία καλούνται να συμμετάσχουν σε διαδικασίες πανελλαδικού τύπου. Η αποτυχία κινδυνεύει να εσωτερικευτεί ως προσωπική ανικανότητα, καλλιεργώντας από νωρίς την κουλτούρα του ανταγωνισμού και της απόρριψης. Οι μαθητές εκπαιδεύονται να αποδέχονται ότι κάποιοι «τα καταφέρνουν» και κάποιοι «μένουν πίσω», χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι διαφορετικές ανάγκες, οι ιδιαίτερες κλίσεις ή οι συνθήκες κάθε σχολείου και κάθε περιοχής.

Το σχολείο, όμως, δεν μπορεί να λειτουργεί ως εξεταστικό κέντρο ούτε να προετοιμάζει τα παιδιά αποκλειστικά για δοκιμασίες μέτρησης επιδόσεων. Η εκπαίδευση οφείλει να μορφώνει ολόπλευρα, να καλλιεργεί τη σκέψη, τη συνεργασία, τη δημιουργικότητα και την κοινωνική συνείδηση. Απέναντι στη λογική της κατηγοριοποίησης και της εμπορευματοποίησης της γνώσης, ο αγώνας για ένα δημόσιο σχολείο ισότητας και ουσιαστικής μόρφωσης παραμένει αναγκαίος.